Ռուբէն Սեւակը (Ռուբէն Չիլինկիրեան, 1885- 1915) գերմանուհի Եաննի Ապպելի (1890-1967) հետ ծանօթացել է 1907 թ. շուելցարական լեռնային ամառանոց’ Շամբերիում: Ամուսանցել են 1910 թ.: Մինչ ամուսնութիւնը եւ հետագայում Ռ. Սեւակը բազում նամակներ է գրել Եաննիին, որոնց չընչին մասն ենք միայն տպագրում: Եաննի Սեսակը եղել է յայտնի դերասանուհի, ֆրանսերէն լեզուով տպագրել է բանաստեղծութիւնների մի քանի ժողովածուներ:
Սիրելիս, պաշտելի նշանածս, Աճա ստացալ մեծ կարեւորութիւն ունեցող նամակդ: Զեմ ուզեր բացէ ի բաց գրել քեզի, դուն արդէն գիտես իմ պատասխանս, քանզի քաջ ծանօթ ես բոլոր մտքերուս, Լա լսէ, Եաննի: Ես երբեք հին գլուխ մէկը չեմ, շատ կը սիրեմ թատրոնը, բայց պիտի չուզէի, որ իմ կինս նուիրուէր այդ կեանքին Ծատ լաւ կը հասկնամ, որ ամէն մէկն իր կոչումն ունի եւ իր տաղանդը, մարդ կամ արուեստագէտ կը ծնի, կամ վաճառական: Բայց արուես. տագէտ ըսելով, միայն դերասան չենք ճասկնար. արուեստագէտ է բանաստեղծը, արուեստագէտ է քանդակագործը, արուեստագէտ երաժիշտը, նկարիչը, երգիչը եւ այլն: Իսկ դուն արոլեստագէտի այս բոլոր ձիրքերը միաժամանակ ունիս, շատ լա կրնաս խորունկ բանաստեղծ ըլլալ, ճմուտ քանդակագործ, ճոչակաւոր երաժիշտ կամ վարպետ երգչուճի: Դու արուեստի ասպարէզին վերաբերող ամէն բանի ձիրք ունիս: Սակայն երբ կուզես երեսիս պոռալ, թէ դուն միայն դերասանուճիին ձիրք ունիս, այն ժամանակ ես կը պատասխանեմ քեզի, թէ չարաչար կը սխալիս. Ոչ, բնաւ չէի ուզեր հաւատալ ատոր: Ես քեզ աւելի լաւ կճանչնամ, քան դուն: Գիտեմ քու խորութիւններդ, սրտիդ խորշերը, գաղտնիքները, մթութիւններդ. ես քեզ կատարելապէս կը ճանչնամ, Եաննիս:
Շատ կուզեմ, որ դուն թատերական արտասովոր հակումներ ունենաս: Ես իրօք մեծապէս հիացած եմ, որ դուն շատ-շատ բան կը հասկճաս թատրոնէն եւ գիտես մշտօրէն քննադատել: Ասիկա ցոյց կուտայ ինծի, որ դուն բնաւ սովորական աղջիկ մը չես: Եւ ասիկա ուրիշ ոչինչ ցոյց կուտայ:
Այո, ես թատրոն շատ կը սիրեմ եւ շատ յաճախ կերթամ թատրոն: Երբեք չեմ մտածած դերասան ըլալու մասին… Եւ եթէ դուն ալ թատրոն շատ կը սիրես, քեզի կմնայ աւելի յաճախ երթալ: Եւ լմնցաւ-գնաց. Բացի անկէ, անկեղծ ըլլալու համար ըսեմ, թէ դուն արուեստի ասպարէզին վերաբերող ամէն բանի ձիրք ունիս, բայց դերասանուճիի’ բնաւ, բնաւ, բնա… ճշմարիտ դերասանունի է ան, որ կարտայայտէ առանց զգալու (կու- լայ առանց տխուր ըլալու, կը ծիծաղի նոյնիսկ տխուր սրտով, կը սիրէ առանց այդ մասին մտածելու), մինչդեռ դուն կարտայայտես զգալով (լալու ատեն տխուր սիրտ ունիս, ծիծաղելու ատեն’ ուրախ եւ չես կրնար սիրահար կնոջ ձեւեր առնել առանց մէկնումէկը սիրելու): Դուն բնաւ դերասանունի չես, դուն բանաստեղծ ես: Աճե թէ ինչ կուզեմ ըսել քեզի, առանց հաճոյախօսութիւններու:Յամենայնս դէպս, եթէ կը սխալիմ համոզմանս մէջ, եւ եթէ դուն իրօք կրնաս որեւէ բան արտայայտել առանց զգալու գայն (կամ վայրկենաբար զգալով), այն ժամանակ ատիկա կըլլայ շատ դաժան հարուած մը սրտիս, քանզի ես կունենամ այն ողորմելի կասկածը, թէ գուցէ ինծի համար քու բոլոր ըրածներդ ուրիշ բան չէին, եթէ ոչ դերա- սանունիի մը յաերժական տեսարանը. Աւաղ, Եաննի, ինչ կընես, ինչ կընես ինծի. Երեկ Հրանտին հետ կը խօսէի դիտառրութիւններուդ մասին: Աչքերը արցունքով լեցուեցան: «ԱՐն ալ. ..»,- ըսաւ ինծի: Եւ ես չէի գիտեր’ ինչ պատասխանեմ.
Մխիթար Սեբաստացին հայ կաթոլիկ եկեղեցական գործիչ, հայագետ և Մխիթարյան միաբանության հիմնադիրն է։ Մխիթար Սեբաստացու անվամբ է կոչվում Երևանի «Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիրը։ Մխիթար Սեբաստացին սովորել է Սեբաստիայի Սբ. Նշան, ապա՝ Էջմիածնի, Սևանի, Կարինի վանքերում։ 1693 թ. մեկնել է Բերիա, որտեղ ծանոթացել է կաթոլիկ միսիոներների հետ։ 1696 թ. ձեռնադրվել է կուսակրոն քահանա, 1699 թ. ստացել է վարդապետական գավազան։ 1701 թ. Կոստանդնուպոլսում հիմնադրել է միաբանություն։ 1705 թ. Հռոմի իշխանություններից ձեռք բերելով վանք հիմնելու համաձայնություն՝ 1706 թ. Վենետիկին ենթակա Հունաստանի Մեթոն բերդաքաղաքում ձեռնամուխ է եղել վանքի կառուցմանը։ 1717 թվականին Սբ. Ղազար կղզում Սեբաստացին կառուցել է եկեղեցի, բացել դպրոց, պատրաստել է միաբան-գործիչներ։ Սբ. Ղազարում նա զբաղվել է մատենագիտական աշխատանքով, ղեկավարել իր սաների բանասիրական հետազոտական աշխատանքները, կատարել թարգմանություններ, հրատարակել գրքեր։ Սեբաստացու մահվանից հետո միաբանությունը, ի պատիվ նրա, կոչվել է Մխիթարյան։ Դեռևս կենդանության օրոք նրան մեծարել են Երկրորդ Լուսավորիչ ազգիս, Երկրորդ Մեսրոպ և այլ պատվանուններով։ Մխիթարը դեռ ոգևորված էր ստեղծել քարոզիչների միաբանություն, որը նվիրված կլիներ հայ ժողովրդի կրթական և հոգևոր մակարդակների բարձրացմանը: Քսան տարեկան հասակում Սուրբ նշան վանքի վանահոր կողմից նա նշանակվեց քահանա: Քսանհինգ տարեկանում Մխիթարը հիմնեց եկեղեցի Կոստանդոպոլսում, որի օրինակով էլ մի խումբ երիտասարդների հետ հիմնեց Մխիթարյան միաբանությունը: Ընդամենը երկու տարի հետո` Օսմանյան իշխանությունների հալածանքներից փախչելով` միաբանությունը տեղափոխվեց Պենոպոլես, որը գտնվում էր վենետիկում: Իսկ 1715 թվականին միաբանությունը տեղափոխվեց Սուրբ Ղազար կղզի` Վենետիկի Հանրապետության հրամանով: Սուրբ Ղազար կղզում կառուցեց վանքը, որտեղ էլ մահացավ 73 տարեկան հասակում: Նա թարգմանել, ստեղծել և տպագրել է հազարավոր աշխատություններ` հարստացնելով հայերեն գրականությունը: Այսօր նրա մատենադարանում պահվում են ավելի քան 5000 ձեռագրեր և 100000 տպագիր գրականություն: Մխիթար Սեբաստացին աշխարհաբարի քերականության առաջին դասագրքի՝ «Դուռն քերականութեան աշխարհաբար լեզուին հայոց»-ի (1727 թ.) հեղինակն է։ Արժեքավոր է նաև նրա «Քերականութիւն գրաբար լեզուի հայկազեան սեռի» (1730 թ.) երկը, որտեղ քննել է գրաբարի ձևաբանությունը, շարահյուսությունը, սահմանել կանոններ, անդրադարձել ուղղագրության և այլ հարցերի։ Հայագիտական մեծ նվաճում է Սեբաստացու «Բառգիրք հայկազեան լեզուի» (2 հատոր, 1749–69 թթ.) աշխատությունը, որն այսօր էլ ունի բացառիկ արժեք. ընդգրկում է ժամանակի հայերեն ձեռագիր ու տպագիր բառագանձը՝ ավելի քան 100 հզ. բառահոդված։ Ուշագրավ է նաև նրա «Տաղարան» (1727 թ.) ժողովածուն, որի բանաստեղծությունների մի մասը, որպես շարական, Սեբաստացու երաժշտությամբ, երգում են ցայսօր։ Լավագույն ձեռագրերի համեմատությամբ հրատարակել է Աստվածաշունչ (1733–35 թթ.), կազմել է նաև «Ավետեաց երկրի աշխարհացոյցը» (1746 թ.)։
Մխիթարյան միաբանությունը հայ կրոնական և մշակութային կազմակերպություն, հայ կաթոլիկ եկեղեցու բենեդիկտյան վանականների միաբանությունն է։ Հիմնադրվել է 1700 թվականին սեպտեմբերի 8-ին, Վենետիկում՝ վանահայր Մխիթար Սեբաստացու կողմից։ Միաբանությունն իր գործունեության ընթացքում հրատարակել է բազմաթիվ հայագիտական-բանասիրական, կրոնական և գիտական այլ աշխատություններ։ Մխիթարի և նրա առաջին աշակերտների հավատամքն էր. «ազգը չզոհել կրոնին և կրոնը՝ ազգությանը»։ Մխիթարյան միաբանության մի քանի վարժարանների օրինակներ
Պաշպալով, Թրանսիլվանեայ՝ 1721-1820 (99 տարի
Եղիսաբեթուպոլիս, Հունգարիա՝ 1746-1820 (74 տարի)
Վարատին, Հունգարիա՝ 1749-1820 (71 տարի)
Սեփվիզ Ֆրումոասա, Հունգարիա՝ 1797-1815 (18 տարի)
Պոլիս, Թուրքիա՝ 1803-ից ցայսօր՝ 2 վարժարան
Բերա, Թուրքիա՝ 1808-1870 (62 տարի)
Ղալաթիա, Թուրքիա՝ 1808-1915 (107 տարի)
Տրապիզոն, Թուրքիա՝ 1817-1915 (98 տարի)
Խարասու Բազար, Ղրիմ՝ 1821-1918 (97 տարի)
Պարտիզակ, ՝ 1883-1915 (33 տարի)
Կրոնական-կաթոլիկական աշխատություններ
Մխիթարյան միաբանության հիմնադրման սկզբնական շրջանում Վատիկանի աջակցություն ստանալու նպատակով թարգմանվեցին և հրատարակվեցին մի շարք աշխատություններ։ Դրանցից էին Ալբերտ Մեծի «Համառօտութիւն Աստուածաբանութեան» /1715/, Մխիթար Սեբաստացու «Մեկնութիւն սրբոյ աւետարանին Տեառն մերոյ Յիսուս Քրիստոսի որ ըստ Մատթէոսի» /1737/, Ալփոնսոս Ռոտրիկվեցու «Կրթութիւն կատարելութեան և կրօնաւորականի առաքինութեան» եռահատոր աշխատությունը /1741-1742/: Նշանավոր էր հատկապես Մ. Չամչյանի «Մեկնութիւն Սաղմոսաց» տաս հատից բաղկացած աշխատությունը, ուր ներկայացված էին Դավիթ թագավորի սաղմոսների քննական ուսումնասիրությունն ու մեկնությունները։ Լույս են տեսնում նաև Չամչյանի «Պատկեր Տօնից» ճառերը, «Նուագարան օրհնութեան» մեկնությունը և «Սեղան Խնկոց» աղոթագիրքը՝ նախատեսված տարվա տարբեր տոների համար։ 1810-1815 թթ. լույս է տեսնում Մ. Ավգերյանի «Լիակատար վարք և վկայաբանութիւն սրբոց» աստվածաբանական աշխատությունը։ Այս տարիներին Մխիթարյանները լույս են ընծայում բազմաթիվ «վարք սրբոցներ» և «մեկնողական» գրականություն, այդ թվում նաև Աստվածաշունչ։
Թատրոնը
19-րդ դարի առաջին կեսից վերելք ապրեց թատրոնը։ Սկսեցին կազմակերպվել սիրողական ներկայացումներ։ 1770-ականներից ի վեր ներկայացումներ կազմակերպվեցին նաև Վենետիկի Սուրբ Ղազարի վանքում։ 1790-ականներից սկսած Մխիթարյանները ցուցադրում են հայոց պատմությանը ներկայացնող պիեսներ՝ «Վասակ Մամիկոնյան» (1792), «Ղևոնդյանց նահատակությունը» (1795), «Մեծն Վարդան Մամիկոնյան» (1799), «Հայկ դյուցազն» (1805) և այլն։ Այս ժամանակաշրջանում ցուցադրվել է նաև երկու ողբերգություն՝ «Տրդատա հաղթությունը» և «Վաճառումն Հովսեփա»։ Ավելի ուշ՝ 1820-1860 թվականներին հանդիպում են նաև կենցաղին առնչվող կատակերգություններ՝ «Ծաղրածու Յուսուֆ», «Ճիմիճ Ահմեդի նկարագիրը», «Ավրամ հրեա», «Վաճառական Մոշոն» և այլն։ Դեռ 1810-ական թվականներից Մխիթարյանները ներկայացումներ են կազմակերպել Կ. Պոլսի իրենց դպրոցներում (օրինակ՝ Գրիբայեդովի «Խելքից պատուհաս»-ը Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում և այլն)։
Ավետիք Իսահականյանը ծնվել է Ալեքսանդրապոլում։ Նախնական կրթությունը ստացել է տեղի և Հառիճի վանքի դպրոցներում, ապա սովորել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում։ 1893 թվականին ընդունվել է Լայպցիգի համալսարան՝ որպես ազատ ունկնդիր։ 1892թ. «Տարազ» ամսագրում լույս է տեսել նրա առաջին բանաստեղծությունը՝ «Ծաղիկ էի նորաբողբոջ» վերնագրով: Նրա ուսուցիչը՝ Հովհաննես Հովհաննիսյանը, կարդալով բանաստեղծությունը, ասում է․ «Կեցցես, դու հիմա բանաստեղծ ես»։ 1897 թվականին լույս է տեսնում «Երգեր ու վերքեր» ժողովածուն։ Հայ ազգային-ազատագրական պայքարին մասնակցելու համար 1896թ. ձերբակալվել է և մեկ տարով բանտարկվել Երևանի բանտում: 1898թ. աքսորվել է Օդեսա: 1908թ. կրկին ձերբակալվել է՝ «Դաշնակցության գործով» և, որպես ՀՀԴ բյուրոյի անդամ, 1 տարով բանտարկվել Թիֆլիսի Մետեխի բանտում: Խուսափելով իր դեմ պատրաստվող դատավարությունից՝ 1911թ. մեկնել է Կոստանդնուպոլիս: 1912-26թթ ապրել է Գերմանիայում, Շվեյցարիայում և Իտալիայում: 1926թ. ընտանիքը տեղափոխել է Փարիզ, իսկ ինքը վերադարձել է Հայաստան, որտեղ ապրել է մինչև 1930թ.: 1930-36թթ ապրել է Փարիզում, 1936թ. վերադարձել է հայրենիք: 1946-57թթ եղել է Հայաստանի գրողների միության նախագահը:
Մի մրահոն աղջիկ տեսա
Մի մրահոն աղջիկ տեսա Ռիալտոյի կամուրջին, Հորդ մազերը – գետ գիշերվա, Եվ հակինթներ՝ ականջին:
Աչքերը սև – արևներ սև, Արևների պես անշեջ, Գալարում էր մեջքը թեթև Ծաղկանկար շալի մեջ:
Աչքս դիպավ աչքի բոցին, Ու գլուխըս կախեցի. Ժպտաց ժպտով առեղծվածի, Հավերժական կանացի:
Միամիտ չեմ՝ հավատամ քեզ. Տառապանքս փորձ ունի.֊ Մի մրահոն կույս էր քեզ պես, Կոտրեց սիրտս պատանի…
Բանաստեղծությունը գրել է 1925 թվականին։ Պատանեկան տարիներին բանաստեղծը սիրել է մաքուր և անաղարտ սիրով, բայց սերը երջանկության հետ բերել է ցավ ու դառնություն և կոտրել է պատանու սիրտը։ Արդեն հասուն տարիքում Ռիալտոյի կամրջին Իսահակյանը հանդիպում է մի առեղծվածային կնոջ, որը արևների պես վառվող աչքեր ուներ։ Աղջիկը ժպտում է հավերժական կանանցի ժպիտով, սակայն բանաստեղծը այլևս չի հավատում կանանց։ Քնարական հերոսները Իսահակյանն ու մրահոն աղջիկն են։
Ռավեննայում
Արարատի ծեր կատարին Դար է եկել, վայրկյանի պես, Ու անցել:
Անհուն թվով կայծակների Սուրն է բեկվել ադամանդին, Ու անցել:
Մահախուճապ սերունդների Աչքն է դիպել լույս գագաթին, Ու անցել:
Հերթը հիմա քոնն է մի պահ. Դու էլ նայիր սեգ ճակատին, Ու անցիր…
Այս բանաստեղծությունը գրել է 1925 թվականին։ Հայրենասիրական թեմայով գրված բանաստեղծություն է, որը արտահայտում է հայրենիքի հավերժության գաղափարը։ Արարատը հավերժության խորհրդանիշն է։ Արարատը գոյություն ունի Նոյի ժամանակներից, այդ պատճառով բանաստեղծը օգտագործել է «ծեր կատար» արտահայտությունը։ Սուրբ կատարին բեկվել են անթիվ կայծակների սրեր, բայց Արարատը շարունակում է լույս սփռել ճանապարհներին։ Ադամանդը մաքրության, փայլի, կարծրության խորհրդանիշն է, սեգ ճակատը՝ վեհության ու հպարտության։ Բանաստեղծությունը կոչվում է «Ռավեննայում», քանի որ այն գրել է այդ քաղաքում։ Հայրենիքից հեռու լինելով հանդերձ՝ նա մշտապես ապրել է հայրենիքի հիշատակներով։
Սաադիի վերջին գարունը
Սաադին ծնվել է 1203-1210թթ․ միջև Պարսկաստանի, ուր և 1292-ին վախճանվել է խորին ծերության մեջ։ Նա պարսիկ բանաստեղծ է, գրել է պարսկերեն և արաբերեն։ Հայտնի է նրա «Գոլեսթան» ժողովածուն, որը գրել է 1258թվականին։ «Սաադիի վերջին գարունը» ստեղծագործության մեջ Իսահակյանը փառաբանում է կյանքի հավերժական և անանց գեղեցկությունը։ Սաադին թեև ապրել է երկար, բայց նա ասում է, որ իր կյանքն անցել է «մի գիշերվա երազի պես»։ Նա զգում էր, որ դա իր վերջին գարունն է, բայց ցավի հետ մեկտեղ զգում էր նաև ուրախություն և հրճվանք։ Նրան այցելում է Նազիաթը, որը իր գեղեցկությամբ լցնում է Սաադիի կյանքը։ Նազիաթը ստեղծագործության վերջում գրում է Սաադիի վերջին խոսքերը՝ «Ծնվում ենք ակամա, ապրում ենք զարմացած, մեռնում ենք կարոտով․․․»։ Իսահակյանի այս երկն իր տեսակով արձակ բանաստեղծություն է, այն կարելի է կոչել նաև արձակ պոեմ։
Հավերժական սերը
Թադմորը Ասորիքի հնագույն քաղաքներից է, հիշատակվում է Ք․ծ․ա․ 2-րդ հազարամյակից, այժմ գտնվում է Սիրիայում։ Իսահակյանը մեծ ոգևորությամբ է ներկայացնում այս արևելյան քաղաքը, ապարանքը, արքային(Էլ-Սաման) և նրա կնոջը։ Այս երկը սիրո մի չքնաղ պատմություն է արքայի և բամբիշի մասին։ Սկզբում Իսահակյանը ներիկայացնում է Թադմորի ապարանքը։ Նրա շուրջը արմավենու մատղաշ պուրակներ կան, որոնք լեցուն են հեքիաթային թռչուններով։ Ծաղիկները պճնազարդվում են արծաթով, քանի որ նրանց վրա նստում է շատրվանի ցողը։ Էլ-Սամանի և բամբիշի սերը հզոր ու անմահ էր։ Նրանք մահանում են, բայց նրանց սերը անանց է ու հավերժական։
Լիլիթը
Բոլորս գիտենք, որ Աստված, երկինքն ու երկիրը, կենդանիներն ու բույսերը ստեղծելուց հետո, մի կտոր հողից ստեղծում է մարդուն։ Աստված Ադամին բնակեցնում է Եդեմում։ Միայնակ ապրելուց՝ Ադամը ձանձրանում է։ Աստված որոշում է կրակի ճախրող բոցերից ստեղծել Լիլիթին՝ Ադամի առաջին կնոջը։ Ադամը Լիլիթին շատ էր սիրում, բայց աղջիկը նրա վրա ուշադրություն չէր դարձնում։ Լիլիթը իրեն Ադամից վեր էր դասում և ծաղրում էր նրան, քանի որ նա հողից էր ստեղծված։ Լիլիթը, իմանալով սատանայի մասին, ցանկանում է տեսնել նրան։ Ադամը խնդրում է Աստծուն, որպեսզի Լիլիթը հնազանդվի և սրիր իրեն, սակայն աղջիկը փախչում է նրանից։ Աստված Ադամի կողից ստեղծում է Եվային։ Թեև Եվան անչափ սիրում էր Ադամին, բայց Ադամի մտքերում միայն Լիլիթն էր։ Ադամը, Եվայի հետ շփվելով, լսում էր Լիլիթը ձայնը, զգում էր նրա բույրը։ Իսահակյանը գրում է, որ «Եվա» են հնչում նրա շրթները, սակայն «Լիլիթ» է արձագանքում նրա հոգին։ Ադամը փորձում է մոռանալ Լիլիթին, բայց ապարդյուն։
Մեծերը Իսահակյանի մասին
*** Քո երգերն իրենց ինքնուրույն ու պատկերավոր գեղեցկությամբ անզուգական տեղ են բռնում: Վ. ՏԵՐՅԱՆ
*** Ավետիք Իսահակյանը խորացրեց և ծավալեց ժողովրդական երգի կուլտուրան` թե իբրև արտաքին ձև, և թե իբրև, մանավանդ, բովանդակություն: Դ. ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ *** Իսահակյանը մեծ է և սիրելի նրանով, որ ոչ միայն կարեկցաբար լացել է և մարգարեաբար անիծել, այլև հնչեցրել է եղբայրության և ազատության զանգը, տառապյալ մարդկությանը կոչ է արել դուրս գալ բռնակալների դեմ: Ե. ՉԱՐԵՆՑ *** Իսահակյանն առաջնակարգ բանաստեղծ է, թերևս հիմա չկա այդպիսի առաջնակարգ ու պայծառ տաղանդ ամբողջ Եվրոպայում: ԱԼ. ԲԼՈԿ *** Իսահակյանի պոեզիան մինչև հիմա անհայտ էր ինձ համար և մեծ հայտնություն եղավ ինձ համար: Նա մեկն է այժմ աշխարհում կենդանի մեծագույն բանաստեղծներից, և ինձ վրա մեծ տպավորություն գործեցին նրա տաղանդի խորությունն ու ուժը: Ս. ԲԱՐՈՒԱ *** Ես շատ ուրախ եմ և հպարտ, որ պատիվ ունեմ թարգմանելու Ավետիք Իսահակյանի երկերը չինարեն: Մենք շատ սիրեցինք նրա` մեզ հարազատ պոեզիան և այն մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում չին ընթերցողների համար: ԳԵ- ԲԱՈ- ՑՅՈՒԱՆ *** Ավետիք Իսահակյանը մեծ գրող է միջազգային առումով և գերազանցորեն մարդկային, իսկ իր գործը` «Աբու Լալա Մահարին» անժխտելիորեն անզուգական գլուխգործոց: Առաջին իսկ օրերից համակվեցի նրա զգացումների խորությամբ: Անվերապահորեն ու լիակատար հիացած եմ Ավ. Իսահակյանի գործով, իսկ նրա անձը ինձ համար շողշողուն մտքի, ոգու և պայծառ լույսի ու ջերմության փարոս է: Կյանքիս ամենաերջանիկ պահը պիտի համարեի, եթե հնարավորություն ընծայվեր ինձ այցելելու մեծ գրողին: Խ. ԷԼ ԱՍԱԴԻ *** Բանաստեղծը ընդհանրապես միշտ գերում է, սակայն Իսահակյանի մտքերի նրբությունն ու խորությունը ցնցում է մարդու: Խ. ԴՈ ՍՈՍԱ *** Վիթխարի է Իսահակյանը, դժվար է ընդգրկել նրա մեծությունը, նա պոեզիայի հսկաներից է, նորագույն հայ գրականության Արարատը: Ա. ԴԻՄՇԻՑ *** Իսահակյանը պատկանում է այն բանաստեղծների դասին, որոնք հազվադեպ են ծնվում: Համոզված եմ, որ նա կապրի դարեր ու դարեր: Ի. ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ *** … Համաշխարհային պոեզիան անիմաստ կլիներ առանց Ավետիք Իսահակյանի: Ա. ԴԵՅՉԻ *** Իսահակյանի ֆիզիկական մահով Հայաստանը կորցրեց հայրենիքի հորը, համաշխարհային պոեզիան` շողշողուն բանաստեղծին: ԳԱՄՍԱԽՈՒՐԴԻԱ *** Քո երգերն իրենց ինքնուրույն ու պատկերավոր գեղեցկությամբ անզուգական տեղ են բռնում: Վ. ՏԵՐՅԱՆ *** Ավետիք Իսահակյանը խորացրեց և ծավալեց ժողովրդական երգի կուլտուրան` թե իբրև արտաքին ձև, և թե իբրև, մանավանդ, բովանդակություն: Դ. ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ *** Իսահակյանը մեծ է և սիրելի նրանով, որ ոչ միայն կարեկցաբար լացել է և մարգարեաբար անիծել, այլև հնչեցրել է եղբայրության և ազատության զանգը, տառապյալ մարդկությանը կոչ է արել դուրս գալ բռնակալների դեմ: Ե. ՉԱՐԵՆՑ *** Իսահակյանն առաջնակարգ բանաստեղծ է, թերևս հիմա չկա այդպիսի առաջնակարգ ու պայծառ տաղանդ ամբողջ Եվրոպայում: ԱԼ. ԲԼՈԿ *** Իսահակյանի պոեզիան մինչև հիմա անհայտ էր ինձ համար և մեծ հայտնություն եղավ ինձ համար: Նա մեկն է այժմ աշխարհում կենդանի մեծագույն բանաստեղծներից, և ինձ վրա մեծ տպավորություն գործեցին նրա տաղանդի խորությունն ու ուժը: Ս. ԲԱՐՈՒԱ *** Ես շատ ուրախ եմ և հպարտ, որ պատիվ ունեմ թարգմանելու Ավետիք Իսահակյանի երկերը չինարեն: Մենք շատ սիրեցինք նրա` մեզ հարազատ պոեզիան և այն մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում չին ընթերցողների համար: ԳԵ- ԲԱՈ- ՑՅՈՒԱՆ *** Ավետիք Իսահակյանը մեծ գրող է միջազգային առումով և գերազանցորեն մարդկային, իսկ իր գործը` «Աբու Լալա Մահարին» անժխտելիորեն անզուգական գլուխգործոց: Առաջին իսկ օրերից համակվեցի նրա զգացումների խորությամբ: Անվերապահորեն ու լիակատար հիացած եմ Ավ. Իսահակյանի գործով, իսկ նրա անձը ինձ համար շողշողուն մտքի, ոգու և պայծառ լույսի ու ջերմության փարոս է: Կյանքիս ամենաերջանիկ պահը պիտի համարեի, եթե հնարավորություն ընծայվեր ինձ այցելելու մեծ գրողին: Խ. ԷԼ ԱՍԱԴԻ *** Բանաստեղծը ընդհանրապես միշտ գերում է, սակայն Իսահակյանի մտքերի նրբությունն ու խորությունը ցնցում է մարդու: Խ. ԴՈ ՍՈՍԱ *** Վիթխարի է Իսահակյանը, դժվար է ընդգրկել նրա մեծությունը, նա պոեզիայի հսկաներից է, նորագույն հայ գրականության Արարատը: Ա. ԴԻՄՇԻՑ *** Իսահակյանը պատկանում է այն բանաստեղծների դասին, որոնք հազվադեպ են ծնվում: Համոզված եմ, որ նա կապրի դարեր ու դարեր: Ի. ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ *** … Համաշխարհային պոեզիան անիմաստ կլիներ առանց Ավետիք Իսահակյանի: Ա. ԴԵՅՉԻ *** Իսահակյանի ֆիզիկական մահով Հայաստանը կորցրեց հայրենիքի հորը, համաշխարհային պոեզիան` շողշողուն բանաստեղծին: ԳԱՄՍԱԽՈՒՐԴԻԱ Քո երգերն իրենց ինքնուրույն ու պատկերավոր գեղեցկությամբ անզուգական տեղ են բռնում: Վ. ՏԵՐՅԱՆ *** Ավետիք Իսահակյանը խորացրեց և ծավալեց ժողովրդական երգի կուլտուրան` թե իբրև արտաքին ձև, և թե իբրև, մանավանդ, բովանդակություն: Դ. ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ *** Իսահակյանը մեծ է և սիրելի նրանով, որ ոչ միայն կարեկցաբար լացել է և մարգարեաբար անիծել, այլև հնչեցրել է եղբայրության և ազատության զանգը, տառապյալ մարդկությանը կոչ է արել դուրս գալ բռնակալների դեմ: Ե. ՉԱՐԵՆՑ *** Իսահակյանն առաջնակարգ բանաստեղծ է, թերևս հիմա չկա այդպիսի առաջնակարգ ու պայծառ տաղանդ ամբողջ Եվրոպայում: ԱԼ. ԲԼՈԿ *** Իսահակյանի պոեզիան մինչև հիմա անհայտ էր ինձ համար և մեծ հայտնություն եղավ ինձ համար: Նա մեկն է այժմ աշխարհում կենդանի մեծագույն բանաստեղծներից, և ինձ վրա մեծ տպավորություն գործեցին նրա տաղանդի խորությունն ու ուժը: Ս. ԲԱՐՈՒԱ *** Ես շատ ուրախ եմ և հպարտ, որ պատիվ ունեմ թարգմանելու Ավետիք Իսահակյանի երկերը չինարեն: Մենք շատ սիրեցինք նրա` մեզ հարազատ պոեզիան և այն մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում չին ընթերցողների համար: ԳԵ- ԲԱՈ- ՑՅՈՒԱՆ *** Ավետիք Իսահակյանը մեծ գրող է միջազգային առումով և գերազանցորեն մարդկային, իսկ իր գործը` «Աբու Լալա Մահարին» անժխտելիորեն անզուգական գլուխգործոց: Առաջին իսկ օրերից համակվեցի նրա զգացումների խորությամբ: Անվերապահորեն ու լիակատար հիացած եմ Ավ. Իսահակյանի գործով, իսկ նրա անձը ինձ համար շողշողուն մտքի, ոգու և պայծառ լույսի ու ջերմության փարոս է: Կյանքիս ամենաերջանիկ պահը պիտի համարեի, եթե հնարավորություն ընծայվեր ինձ այցելելու մեծ գրողին: Խ. ԷԼ ԱՍԱԴԻ *** Բանաստեղծը ընդհանրապես միշտ գերում է, սակայն Իսահակյանի մտքերի նրբությունն ու խորությունը ցնցում է մարդու: Խ. ԴՈ ՍՈՍԱ *** Վիթխարի է Իսահակյանը, դժվար է ընդգրկել նրա մեծությունը, նա պոեզիայի հսկաներից է, նորագույն հայ գրականության Արարատը: Ա. ԴԻՄՇԻՑ *** Իսահակյանը պատկանում է այն բանաստեղծների դասին, որոնք հազվադեպ են ծնվում: Համոզված եմ, որ նա կապրի դարեր ու դարեր: Ի. ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ *** … Համաշխարհային պոեզիան անիմաստ կլիներ առանց Ավետիք Իսահակյանի: Ա. ԴԵՅՉԻ *** Իսահակյանի ֆիզիկական մահով Հայաստանը կորցրեց հայրենիքի հորը, համաշխարհային պոեզիան` շողշողուն բանաստեղծին: ԳԱՄՍԱԽՈՒՐԴԻԱ
Աբեղան Լևոն Շանթի « Հին Աստվածներ» դրամայում կուսակրոն հոգևորական է, ում Վանահայրը դաստիրակում է սկսաց մանկությունից ու նախապատրաստում է հոգևոր ծառայության։ Աբեղան դեռ հլու է, փոքրուց մեծացել վանահոր դաստիրակությամբ, վերջինս էլ, նրան դաստարակել է ելնելով միայն սեփական կյանքի փորձից, ինչը, իհարկե, սխալ է։ Սակայն կյանքի և կնոջ հետ առաջին իսկ շբումից հետո Աբեղայի հոգում արդնանում է կյանքը ճանաչելու և վայելելու մի հսկա տենչ։Բայց երիտասարդ հասակը նրան հնարավորություն չի տալիս սթափ ընտրություն կատարելու․ նա շարունակ կասկածում է, քանի որ Վանահոր աշակերտը լինելով՝ նրա քարոզներն ընդունել է որպես բացարձակ ճշմարտություն։ Նա փորձում է վերաիմաստավորել մինչև այդ իր ապրածը, բայց կենսափորձը շատ փոքր լինելով նա խճճվում է որոնումների լաբիրինթում։
« Աբեղան -(Խաչի առջև ծանր իջնելով) Ես կորսված մեղավոր մըն եմ, փրկե՛ ինծի,Տե՛ր․ ես ինկած հանցավոր մըն եմ, օգնե՛ ինծի, Տե՛ր․մեղքի մեջ խեղդվող մըն եմ, բռնե ձեռքես, տե՛ր։ Տե՛ս,մեղքի ծովուն մեջ, մեղքի ծովուն մեջ, ծովուն, ծովուն․․․»
Սեդային հանդիպելով Աբեղան հասկանում է, որ իր կյանքը դարձել է մի մեծ կշեռքի երկու նժար, որոնցից մեկին դրված է կյանքն իր փոթորիկներով ու Սեդայով, իսկ մյուսին՝ այն ուղին, որով իրեն ուզում է առաջնորդել Վանահայրը։ Աբեղայի երկփեղկված երկրորդ ես-ը նրանից պահանջում է մեկ հարցի պատասխան, ո՞րն է կյանքի իմաստը։ Ի վերջո, ի՞նչ է փնտրում ինքը, ինչու՞ պետք է հետևի Վանահորը կամ ինչու՞ չպետք է հետևի։ Հոգեվերլուծական զուգորդումներով Շանթը կերպարին կանգնացնում է նոր փաստի առջը․ նա Ճգնավորի փորած փոսի մոտ է, փոս, որը աշխատանքի հետևանք է, տքնաջան, ծանր, տևական աշխատանքի հետևանք։ Ողջ կյանքի սիմվոլիկ պատկերն է սա՝ ունայնության փոսը, որը լցված էր երազներով։ Կյանքը, որը մենք ապրում ենք լցված երազանքներով ու երազներով։ Ճգնավորը Աբեղային բացատրում է կյանքի իմաստը, բայց այդ ո՞ր փիլիսոփան է կարողացել մարդության պատմության ընթացքում միանշանակ ու անսխալ պատասխանել այդ հարցին։ Իսկ ո՞վ է Ճգնավորը, որ կարողանա պատասխանել այդ հարցին։ Ճգնավորն իր փորձը պարզում է երիտասարդի առաջ․
Աբեղան իր ապրելիք կյանքի թունելի վերջում մտո տեսնում է Ճգնավորին, որպես հավերժական «փոս» փորող։ Կյանքի ունայնությունը լցնող ինչ-որ բան է պետք․ Ճգնավորը փոսը լցնում է իր երազներով։ Աբեղան կանգնում է երազներով լցված փոսի տակ և ոտքերի տակ զգում կայուն հող։ Կարծում եմ, փոսը պատրանքներով լցնելու գեղարվեստական պատկերը, որպես արվեստի կերպավորման միջոց, բխում է ոչ թե Շանթի ռոմանիկ մտածողությունից, այն ամենախոր, ամենացավոտ ու ահառազդու ռեալիզմ է՝ կյանքի բնականոն պադրանք։Վերլուծելով Աբեղայի ներաշխարհի՝ Շանթը նրան «հրում է» դեպի կյանքի ծովը, ուր Աբեղան իրեն տեր է զգում՝ պատրաստ հաղթելու իր ճանապարհի խոչընդոտները։ Աբեղայի կամքն առ իշխանություն Արևի տաճարում օգնում է նրան տեղ գտնել հզորների կողքին։
«ՀԱՒԱՏՈՎ ԽՈՍՏՈՎԱՆԻՄ…» Հաւատով խոստովանիմ եւ երկիր պագանեմ քեզ, Հա´յր եւ Որդի´ եւ Սո´ւրբ Հոգի. անեղ եւ անմա´հ բնութիւն. արարի´չ հրեշտակաց եւ մարդկան եւ ամենայն եղելոց. ողորմեա´ քո արարածոց եւ ինձ բազմամեղիս: Հաւատով խոստովանիմ եւ երկիր պագանեմ քեզ, անբաժանելի´ լոյս, միասնական սո´ւրբ Երրորդութիւն եւ մի´ Աստուածութիւն. Արարի´չ լուսոյ եւ հալածի´չ խաւարի. հալածեա´ ի հոգւոյ իմմէ գլխաւար մեղաց եւ անգիտութեան. եւ լուսաւորեա´ զմիտս իմ ի ժամուս յայսմիկ` աղօթել քեզ ի հաճոյս եւ ընդունիլ ի քնէ զխնդրուածս իմ. ողորմեա´…: Հա´յր երկնաւոր Աստուած ճշմարիտ, որ առաքեցեր զՈրդիդ քո սիրելի ի խնդիր մոլորեալ ոչխարին. մեղայ յերկինս եւ առաջի քո. ընկա´լ զիս որպէս զանառակ որդին. եւ զգեցո´ ինձ զպատմուճանն զառաջին` զոր մերկացայ մեղօք. եւ ողորմեա´…:
Աշխարհաբար
Հավատով խոստովանում և երկրպագում եմ Քեզ` Հա՛յր և Որդի՛ և Սո՛ւրբ Հոգի, անստեղծ և անմա՛հ բնություն, հրեշտակների, մարդկանց և բոլոր եղածների՛ Արարիչ, ողորմի՛ր Քո արարածներին և ինձ՝ բազմամեղիս։ Հավատով խոստովանում և երկրպագում եմ Քեզ, անբաժանելի լո՛ւյս, միասնական Սո՛ւրբ Երրորդություն և Մի Աստվածություն, արարի՛չ լույսի և հալածի՛չ խավարի, հալածի՛ր իմ հոգուց մեղքերի և անգիտության խավարը և լուսավորի՛ր միտքս` աղոթելու Քեզ այժմ հաճույքով ու ստանալու Քեզանից իմ խնդրածները. և ողորմի՛ր Քո արարածներին և ինձ՝ բազմամեղիս: Հա՛յր երկնավոր, Աստվա՛ծ ճշմարիտ, որ առաքեցիր Քո սիրելի Որդուն մոլորված ոչխարիս փնտրելու համար, մեղա՜ երկնքի ու Քո առաջ, ընդունի՛ր ինձ ինչպես անառակ որդուն և հագցրո՛ւ ինձ առաջին պատմուճանը, որից մերկացա մեղքով. և ողորմի՛ր Քո արարածներին և ինձ՝ բազմամեղիս:
«ՀԱՍԿՔ» Առն միոջ էին երկու որդիք: Մին ի նոցանէ յոյլ էր եւ սնափառ, միւսն (մեւսն)` վաստակասէր եւ հեզ: Եւ մինչ անդրանիկն ամբարտաւան զկծեցուցանէր յոխորտ բանիւք զսիրտ կրտսեր եղբօրն, լուաւ զայն հայր նոցա եւ արկ (էարկ) առակ մի այսպէս. «Ի ժամանակի յորում հնձողք պատրաստէին զմանգաղս ի հունձս, մի ի հասկացն ամբարձեալ զգլուխ իւր ի վեր` սնափառութեամբ իւիք ծաղր առնէր զայլս` որոց գլուխքն խոնարհեալ կային յերկի» : Յայնժամ ոմն ի նոցանէ խօսեցաւ եւ ասէ. «Թէ էր քո գլուխ ատոք ի ցորեան` ոչ այնքան ի վեր ամբառնայիր զայն»: «Ի սնամէջ խելապատակս լայնանիստ բնակէ հպարտութիւն»:
Աշխարհաբար
Մի տղամարդ ուներ երկու որդի: Նրանցից մեկը ծույլ էր և պարծենկոտ, մյուսը՝ աշխատասեր և հեզ: Եվ մինչ ավագ որդին սպառնալից բառերով ծաղրում էր իր փոքր եղբորը, հայրը նրանց լսեց. և մի առակ պատմեց. «Մի օր, երբ հնձվորները հնձի հասկերից մանգաղներ էին պատրաստում, մեկը իր գլուխը բարձրացրեց վեր և պարծեկոտությամբ ծաղրեց մյուսներին, որոնց գլուխները խոնարված էին գետնին»։
Այդ ժամանակ նրանցից մեկը ասաց. «Թե այն, որ քո գլուխը լիքը ցորեն է՝ ոչ այնքան բարձր է, այն ձեռքի փայտից»։
Փրինթինֆո հրատարակչությունները համատեղ հրատարակել են Կոմիտաս վարդապետի մասին հուշերի եւ վկայությունների ծավալուն հատոր, որը, ինչպես եւ վերջերս տպագրված Կոմիտասի նամականին, հրատարակության է պատրաստել Գուրգեն Գասպարյանը: Հեղինակների թվում են Մանուկ Աբեղյանը, Հրաչյա Աճառյանը, Գարեգին Լեւոնյանը, Մարգարիտ Բաբայանը, Փանոս Թերլեմեզյանը, Ավետիք Իսահակյանը եւ ուրիշներ: Կոմիտաս մեծ ընթերցասեր մըն էր, ուժեղ էր հայոց լեզվի մեջ, և հայոց պատմությունը շատ լավ գիտեր։ Մասնավորապես կկարդար Մովսես Խորենացի և Նարեկացի, իսկ Աբովյանին «Վերք Հայաստանին» կանվաներ իր մասունքը։
Կոմիտաս քաջ պարող մըն ալ էր… Մարդկային բացառիկ առաքինություններու ծով էր։ Չափազանց աշխատասեր, աննկուն կամքի տեր, անկեղծ, բարեհոգի, ընկերասեր, քաղցր ու համեստ՝ ամենուն նկատմամբ։ Մաքրակրոն էր ան և մեծ հայրենասեր մը։ Բացի իր երաժշտական հանճարից, այլ շնորհքներ էլ ուներ. բանաստեղծ էր և ճարտար կոմիկ դերասան։ Վերին աստիճանի սրամիտ, կենսուրախ և պատրաստաբան էր Կոմիտաս և սիրված ճեմարանի մեծեն ու փոքրեն։
Կոմիտասի ձայնը մեծ դիապազոն ուներ։ Բեռլին գտնված միջոցին հայ ժողովրդական երգերը անձնապես ցուցադրած համերգեն վերջ, Բեռլինի օպերայի տնօրենը անձամբ կհրավիրե զինքը իբրև օպերայի գլխավոր երգիչ և կխոստանա բացառիկ վճարում։ Կոմիտասը կպատասխանե անոր. «Իմ երգչի կարողությունները մեկ նպատակի միայն կծառայեն, մեծ ժողովուրդիս երգն ու երաժշտությունը ծանոթացնել երաժշտական աշխարհին և ապացուցել, որ հայ ստեղծագործ ժողովուրդը սկզբնական դարերեն ունեցեր է իր ինքնուրույն երգն ու երաժշտությունը»…: (Հրաչյա Աճառյան)
Կոմիտասը չափազանց ուրախ և չափազանց աշխատասեր էր։ Նրա բնավորությունը միալար չէր, նա խիստ դյուրագրգիռ և երբեմն էլ բարկացող էր։ Սակայն նրա բարկությունը նման էր քամիներից քշվող ամպի ծվեններին, որոնց միայն մի վայրկյան է հաջողվում արևի լույսը խափանել, բայց այդ ծվենների արագորեն անցնելուց հետո՝ նորից արև, նորից զվարթություն և նորից ծիծաղ է տիրապետում։ Կոմիտասի զգայուն հոգին տառապում էր ուրիշների վշտերով։ Նա հեռուներում գտնվող իր ընդունակ, բայց չքավոր աշակերտներին օգնում էր հնարավորին չափ։ (Փանոս Թերլեմեզյան)
Կոմիտասը մեր ժողովրդի հպարտությունն է, նրա գործը՝ մեր ազգային անսպառ հարստությունը… Նա հայտնագործել է մեր ազգային երգը, հայկական երաժշտությունը, ազգային մելոսը՝ ինքնուրույն և անաղարտ։ Նա հիմն է դրել ազգային երաժշտական կուլտուրային… Կոմիտասը հայ երգով լույս աշխարհ հանեց դարերի խավարի մեջ կեղեքված ժողովրդի խուլ բողոքն ու ցասումը բռնության, ստրկության դեմ. նրա խեղդված վիշտը, իրավազուրկ կյանքը և պայծառ ապագայի հանդեպ տածած հավատը։ (Ավետիք Իսահակյան)
Կոմիտասի երաժշտությունը մի այնպիսի ոճական անաղարտություն է, մի այնպիսի վսեմաշուք լեզու, որ դժվար է շրջանցել այն, դժվար է այս կամ այն կերպ նրան չառնչվելը, նրա ազդեցությունը չկրելը։ Ես միշտ գերված եմ եղել և գերված կմնամ Կոմիտասի երաժշտությամբ։ (Արամ Խաչատրյան)
Նրա մեծությունն իր մեջ է, ոչ ոք չի սովորեցրել, բայց նա զգացել է, մտել բնության մեջ։ Այս երաժշտությունն իր կանոններն ունի, որը թելադրված է մեր երկրի ու ժողովրդի ոգով…(Մարտիրոս Սարյան)
Կոմիտաս (Սողոմոն Գևորգի Սողոմոնյան) հայ երգահան, երգիչ, երաժշտական էթնոլոգ, երաժշտագետ, վարդապետ և ուսուցիչ, բանահավաք, խմբավար, մանկավարժ, հայկական ազգային կոմպոզիտորական դպրոցի հիմնադիր է: 1881-1893 թվականներին սովորել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում: 1894 թվականին ձեռնադրվել է աբեղա և ստացել Կոմիտաս անունը։ 1895 թվականին Կոմիտասին շնորհվել է վարդապետի հոգևոր աստիճան։ Կոմիտասը մեծ դեր խաղաց հայ երաժշտական մշակույթի պատմության մեջ: Հայ հոգևոր և ժողովրդական երաժշտությանը վերաբերող իր գիտական ուսումնասիրությունները Կոմիտասը ներկայացրել է Եվրոպայի մի շարք քաղաքներում (Բեռլին, Փարիզ, Ժնև, Լոզան և այլն)։ Կոմիտասը նպատակ ուներ ապացուցել աշխարհին, որ «հայն ունի ինքնուրույն երաժշտություն»։ Կոմիտասի ստեղծագործական ոճը շատ յուրահատուկ է։ Նրա երաժշտական ժառանգությունն ընդգրկում է վոկալ, խմբերգային՝ ժողովրդական և հոգևոր, և դաշնամուրային ժանրի ստեղծագործություններ: Որպես երգիչ և խմբավար՝ Կոմիտասը բազմաթիվ համերգներ է ունեցել Հայաստանում, Եվրոպայում, Եգիպտոսում, Կոստանդնուպոլսում, Թիֆլիսում և այլուր։ Նրա կատարումներով մարդիկ մշտապես հիացել են։ Կոմիտասը դասավանդել է Գևորգյան ճեմարանում, ինչպես նաև մասնավոր դասեր վարել Կոստանդնուպոլսում: Նրա աշակերտներից ոմանք հայ երաժշտության բնագավառում կարևոր դեր խաղացին։ Օրինակ՝ Բարսեղ Կանաչյանը դարձավ կոմպոզիտոր, Վարդան Սարգսյանը եղավ նրա ստեղծագործությունների տարածողը և այլն։
Կոմիտասը հավաքել և գրառել է ավելի քան 3000 հայկական ժողովրդական երաժշտության նմուշներ, որոնցից ավելի քան կեսը հետագայում կորել է և միայն մոտ 1200-ն է պահպանվել: Բացի հայ ժողովրդական երգերից՝ նա նաև հետաքրքրվել է այլ մշակույթներով։
Հայոց ցեղասպանության ժամանակ՝ 1915 թվականի ապրիլին, օսմանյան կառավարության կողմից Կոմիտասը ձերբակալվում է և աքսորվում բանտարկյալների ճամբար: Նրան շուտով ազատում են, որից հետո ստանում է հոգեկան խանգարում: Հայերի զանգվածային կոտորածների մասին լուրերը շարունակում են խաթարել նրա զգայուն հոգեկան վիճակը։ Նրան սկզբում տեղավորում են թուրքական ռազմական հոսպիտալում և ապա՝ տեղափոխում Փարիզի հոգեբուժարաններ, որտեղ էլ տառապանքների մեջ անց է կացնում իր կյանքի վերջին տարիները: Մահացել է 1935 թվականի հոկտեմբերի 22-ին՝ Փարիզում։
Ստեղծագործությունները
«Պատարագ»
Կոմիտասի գլխավոր աշխատանքն իր «Պատարագն» է, որը մինչև այսօր առկա է եկեղեցու ծիսակատարության մեջ։ Պատարագի մշակումը նա սկսել էր 1892 թվականին, բայց երբեք չավարտեց Առաջին համաշխարհային պատերազմի բռնկման պատճառով։ «Պատարագ»-ն առաջին անգամ հրատարակվել է 1933 թվականին Փարիզում և առաջին անգամ ձայնագրվել է 1988 թվականին, Երևանում։
Այլ ստեղծագործություններ
Կոմիտասն իր ստեղծագործական կյանքի մեծ մասը նվիրել է հայ ժողովրդական երաժշտության ուսումնասիրմանն ու մշակմանը։ Կոմիտասի հեղինակային գործերի առաջին
փորձերը՝ «Ազգային օրհներգը», Հովհաննես Հովհաննիսյանի «Գյուղի ժամը» ոտանավորի երաժշտականացումը
վերաբերում են ճեմարանական տարիներին։ Անհամեմատ բարձրորակ են Բեռլինի ուսանողական
տարիների գործերը՝ գերմանական պոետների բանաստեղծություններով գրված ռոմանսներն ու
խմբերգերը, «Առ գետս Բաբելացվոց» սաղմոսը, «Մայրենի Լեզու» խմբերգը։ Կոմիտասի՝
ժողովրդական սկզբնաղբյուրից անկախ ստեղծագործություններից են նաև «Գարուն» ծավալուն
խմբերգը, «Ճեմում էի բուրաստանում» ռոմանսը, «Հայկական ընդհանուր բարեգործական միության
քայլերգը» և այլն։
Կոմպոզիտորի ինքնուրույն ստեղծագործությունների շարքում են նաև նրա օպերային մտահղացումները։
Ցավոք, քնարական-կենցաղային «Անուշ», երգիծական-կենցաղային «Քաղաքավարության վնասները»,
պատմահայրենասիրական «Վարդան» և դյուցազնա-հերոսական «Սասունցի
Դավիթ» օպերաների ստեղծման աշխատանքները կոմպոզիտորին չի վիճակվել ամբողջացնել։ Կոմիտասի
հայտնի ստեղծագործություններից է «Կաքավի երգը»՝ գրված մենակատար-երգչի, երգչախմբի
և դաշնամուրի համար։ Այն ծնվել է կոմպոզիտորի և հայ հայտնի բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանի
համագործակցության արդյունքում։
Կոմիտասի
հուշարձանը
Կոմիտասի հուշարձան, գտնվում
է Երևանի կենտրոնում՝ Կոմիտասի անվան կոնսերվատորիայի առջևի պուրակում, տեղադրվել է
1988 թվականին։ Ընդգրկված է Երևանի Կենտրոն վարչական շրջանի պատմության և մշակույթի
անշարժ հուշարձանների ցանկում։
Կոմիտասի թանգարան-ինստիտուտը
Կոմիտասի թանգարան-ինստիտուտը 2015 թվականին ստեղծված թանգարան է Հայաստանի մայրաքաղաք Երևանում։ Թանգարան-ինստիտուտը միտված է կոմիտասագիտության զարգացմանը, Կոմիտասի ստեղծագործական ժառանգության հետազոտմանը և հանրահռչակմանը։ Թանգարանը գտնվում է Երևանի Կոմիտասի անվան զբոսայգու հարակից տարածքում: Կառուցվել է նախկին մշակույթի պալատի հիման վրա, որը 1949 թվականին նախագծել է ճարտարապետ Կորյուն Հակոբյանը: Նորաստեղծ կառույցի ճարտարապետը Արթուր Մեսչյանն է:
Ճամբարի առաջին օրը սկսեցինք մեր ջոկատի մասնակիցների հետ ծանոթությամբ։ Ապա խոսելով, քննարկելով, միմյանց առաջարկներն ու կարծիքները լսելով` որոշեցինք թե ինչով ենք զբաղվելու ճամբարի ընթացքում, ինչ նախագծեր, քննարկումներ ու ճամփորդություններ ենք ունենալու։ Դիտեցինք շատ հետաքրքիր ինտելեկտուալ խաղ։ Երրորդ և չորրորդ ժամերը մեզ մոտ մարմնամարզություն էր։ Այդ ընթացքում սովորեցինք շարային վարժություններ, ճիշը քայլք։ Եվ քանի որ ես ընդգրկված եմ գեղարվեստի խմբում, վերջին ժամերին գնացի այնտեղ։
Օր երկրորդ
Երկրորդ օրը սկսեցինք հետաքրքիր քննարկմամբ ընկ. Աննայի, ընկ. Արմենի և մեր ջոկատի մասնակիցների հետ։ Քննարկում էինք փափուկ ուժն ու դրա ազդեցությունը հասարակական տարբեր շերտերի վրա հեռուստասերիալների օրինակով։ Քննարկեցինք դրանց կարևորությունը մի շարք ոլորտների համար(հիմնականում քաղաքականության համար)։
Օր երրորդ
Երրորդ օրը սկսեցինք Անտունը Հարվրդում ֆիլմի դիտմամբ, որից հետո միասին քննարկեցինք այն։ Ֆիլմը մի աղջկա մասին էր, որը անտուն մնալուց և մորը կորցնելուց հետո չհանձնվեց և կարողացավ իր ուժերով ընդունվել Հարվրդ։ Քննարկեցինք նաև, թե մենք որ համալսարան ենք ցանկանում դիմել և շարունակել մեր ուսումը։ Հաջորդ ժամերին քննարկեցինք համաշխարհային ամենահաջողված բրենդների կողմից վարած մարքետինգային քաղաքականությունը, և թե ինչ սխալներ կարող են անել նման մեծ բրենդները։ Նաև միասին խաղացինք ինտելեկտուալ խաղ։
Օր չորրորդ
Օրը սկսվեց ընկ. Էմանուելի կազմակերպած ինտելեկտուալ խաղ֊վիկտորինայով, ինչը շատ հետաքրքիր և ուսուցողական էր։ Դրանից հետո բոլոր ջոկատների մասնակիցներով ունեցանք երգի և պարի դասեր։ Վերջի ժամերին քննարկում արեցինք և պլանավորեցինք հաջորդ օրվա անելիքներն ու ճամփորդությունը։
Օր հինգերորդ
Ուրբաթ օրը մեր դպրոցի 12֊րդ դասարանի աշակերտների “Ուրախություն֊ցնծությունն” էր, որին մենք էլ ներկա գտնվեցինք։ Հետո շարժվեցինք դեպի Շենգավիթի արգելոց-թանգարան, ծանոթացանք տեղի պատմությանն ու տեսանք մշակույթին հին կուժեր և այլ հին իրեր, նաև ինքներս պեղեցինք։
Օր վեցերորդ
Օրը սկսեցինք քննարկումներով։ Շարունակեցինք մարքեթինգային նախագծի թեման։ Քննարկեցինք հաջողված բրենդների նախապատմությունները։ Հաջորդ երկու ժամերը մարմնամարզության էինք, որի ընթացքում միասին վոլեյբոլ խաղացինք։ 5֊6րդ ժամերի ես մասնակցեցի մեր իսպաներենի “Հեքիաթնեի չարաճճի աղջիկների մասին” գրքի ներկայացմանը։
Օր յոթերորդ
Օրը սկսեցինք Աստղացուցարան այցելությամբ ընկեր Էմանուելի և Անիկի ջոկատի հետ միասին։ Հետո ունեցանք պարի և երգի դասեր։ Իսկ հաջորդ ժամերին, դիտելով իսպանախոսների ներկայացումը, տեղափոխվեցինք Իսպանիա։
Օր ութերորդ
Այս օրն ամենահավեսն ու հիշարժանն էր։ Այս օրվա մասին ավելի մանրամասն կարող եք կարդալ այստեղ։
Օր իններորդ
Օրը սկսվեց խաղ֊վիկտորինայով, ինչը անցալ խաղից տարբերվում էր նրանով, որ մասնակցում էին նաև ուսուցիչները։ Այս անգամ, 8 միավոր հավաքելով, զբաղեցրինք 3֊րդ տեղը։ Հաջորդ ժամին պար էր, որտեղ ուսուցիչների հետ միասին պարեցինք Կոմիտասի Շորորը, Կարնո քոչարին, Սեբաստյոնը և այլ սիրված ազգային պարեր։ Հաջորդ ժամին երգ էր, ինչի ժամանակ երգեցինք ազգային և ժամանակակից երգեր։ Հաջորդ ժամերին քննարկումներ արեցինք և այդպես ամփոփեցինք օրը։
Օր տասերորդ
Օրը սկսեցինք 9-րդ դասարանցիների “Վերջի զանգին” պատրաստվելուն ներկա գտնվելով։ Հավես բան էին մտածել, որոշել էին նկարել իրենց վերնաշապիկների վրա և ըստ իս շատ հավես ու գունավոր էր ստացվել։ Հետո գնացինք Մեդիա կենտրոն` Աստղացուցարան, դիտեցինք Արեգակնային համակարգի մասին ֆիլմը։ Հետո ետ եկանք դպրոց և դիտեցինք ՛՛Վերապատրաստվող՛՛ ֆիլմը։ Հրաշք ֆիլմ, հրաշք դերասաններ։ Բոլորին խորհուրդ եմ տալիս անպայման նայել այն։ Օրն ամփոփեցինք հետաքրքիր զրույց֊քննարկումով և այսպես ավարտվեց մեր հավես ճամբարը, ինչի համար շնորհակալ ենք ընկ. Աննային։
Անկախ իրենց բնակության վայրից, էթնիկ կամ սոցիալական ծագումից, ազգային պատկանելությունից կամ կրոնից, սեռից, տարիքից և ռասայից՝ բոլոր մարդիկ ունեն հավասար իրավունքներ։ Մարդը ձեռք է բերում իրավունքեր ի ծնե, քանի որ մարդը բանական էակ է։ Դրանք գործում են միշտ և ամենուր, քանի որ դրանք համընդհանուր են և հավասարազոր են բոլոր մարդկանց համար։ Սրանք հիմնված են փոխադարձ հարգանքի և օրենքի ուժի վրա ու պարտավորեցնում են մարդկանց՝ հարգելու մեկը մյուսի իրավունքները։ Դրանք չեն կարող օտարվել, բացառությամբ հատուկ նախատեսված դեպքերի։ Մարդու իրավունքների օրինակ կարող է լինել ազատությունը։ Ոչ ոք չի կարող ապօրինի ձերբակալվել, ենթարկվել խոշտանգումների, անմարդկային կամ նվաստացնող վերաբերմունքի կամ պատժի, ինչպես նաև ոչ ոք չի կարող ենթարկվել մահապատժի։
Յուրաքանչյուրս յուրովի ենք ընկալում և հասկանում մարդու իրավունքներ արտահայտությունը։ Այն ունի բազմաթիվ սահմանումներ։ Օրինակ՝
Մարդու իրավունքները կոչված են ապահովելու յուրաքանչյուր անձի` հասարակության մնացած անդամների և պետական մարմինների կողմից իր մարդկային արժանապատվությանն ու պատվին համապատասխան վերաբերմունքի արժանանալու իրավունքը:
Մարդու իրավունքներն ամեն տեսակ անարդարությունների դեմ պայքարելու բարոյապես արդարացված միջոց են:
Մարդու իրավունքներն ստիպում են, որ դատարաններն ու ոստիկանությունը պաշտպանեն հանցագործներին և ահաբեկիչներին` ի հաշիվ ժողովրդի մեծամասնության միջոցների և անվտանգության:
ՀՀ Սահմանադրության 3-րդ հոդվածը սահմանում է․
Հայաստանի Հանրապետությունում մարդը բարձրագույն արժեք է: Մարդու անօտարելի արժանապատվությունն իր իրավունքների և ազատությունների անքակտելի հիմքն է:
Մարդու և քաղաքացու հիմնական իրավունքների և ազատությունների հարգումն ու պաշտպանությունը հանրային իշխանության պարտականություններն են:
Հանրային իշխանությունը սահմանափակված է մարդու և քաղաքացու հիմնական իրավունքներով և ազատություններով՝ որպես անմիջականորեն գործող իրավունք:
«Մարդու իրավունքներ և ազատություններ» հասկացություններն ի հայտ են եկել դեռևս հնագույն դարաշրջաններում: Ազատության վերաբերյալ առաջին հիշատակումը հանդիպում է մ.թ.ա. 14–րդ դարում: Մարդու իրավունքները գոյություն ունեին դեռևս Հին Հունաստանում և Հին Հռոմում, դրանք ամրագրում էին օրենքի ու օրինականության արժեքն ու կարևորությունը: Մարդկության ամբողջ պատմությունն իրենից ներկայացնում է մարդու անընդմեջ պայքար պետության հետ` առավել շատ իրավունքներ ու ազատություններ ձեռք բերելու համար: Մարդու իրավունքների վերաբերյալ նախնական իրավական ձևակերպումներն առաջին անգամ տեղ են գտել 1215 թվականի՝ Անգլիական «Մագնա կարտա» կոչվող փաստաթղթում, որը պայմանագիր էր անգլիական թագավորի և բարոնների միջև: Այդ պայմանագրով երաշխավորվում էր, որ ազատ մարդիկ չեն կարող ձերբակալվել, բանտարկվել կամ զրկվել իրենց ունեցվածքից այլ կերպ, քան դատարանի օրինական վճռով:
Մարդու իրավունքները՝ որպես իրավունքի ճյուղ, կառավարություններին պարտավորեցնում է կատարել որոշակի գործողություններ կամ ձեռնպահ մնալ որոշակի այլ գործողություններից: Անհատները ևս ունեն պարտականություններ. իրենց իրավունքներից օգտվելիս նրանք պետք է հարգեն այլոց իրավունքները: Որևէ կառավարություն, խումբ կամ անհատ իրավունք չունի կատարելու որևէ գործողություն, որով կխախտվեն այլ անձի իրավունքները:
Մարդու իրավունքները համընդհանուր են և անքակտելի: Աշխարհի ցանկացած վայրում գտնվող բոլոր մարդիկ օժտված են դրանցով: Որևէ մեկը չի կարող ինքնակամ հրաժարվել դրանցից: Նմանապես, այլոք չեն կարող դրանք խլել նրանից: Մարդու իրավունքները անբաժանելի են: Անկախ նրանից, թե ինչ բնույթի են իրավունքները՝ քաղաքացիական, քաղաքական, տնտեսական, սոցիալական կամ մշակութային, դրանք բոլորը բնորոշ են յուրաքանչյուր մարդկային էակի: Հետևաբար, բոլոր դրանք ունեն հավասար կարգավիճակ՝ որպես իրավունք: «Փոքր» իրավունք հասկացություն գոյություն չունի: Մարդու իրավունքների աստիճանակարգում ևս չկա: Յուրաքանչյուր անձ և բոլոր մարդիկ իրավունք ունեն ակտիվ, ազատ և իմաստալից մասնակցություն և ներդրում ունենալու քաղաքացիական, քաղաքական, տնտեսական, սոցիալական և մշակութային զարգացման գործում և օգտվելու դրանցից, որոնց միջոցով կարող են իրացվել մարդու իրավունքները և հիմնարար ազատությունները: Պետությունները և հանձնառու այլ կողմերը պետք է պահպանեն մարդու իրավունքների վերաբերյալ փաստաթղթերում սահմանված իրավական նորմերը և ստանդարտները: Այդ հարցում ձախողվելու դեպքում խախտված իրավունքների կրողները իրավունք ունեն իրավասու դատարանում վարույթ հարուցելու հայց ներկայացնել պատշաճ հատուցում ստանալու վերաբերյալ՝ օրենքով սահմանված կանոններին և ընթացակարգերին համապատասխան:
Քանզի մարդկության ընտանիքի բոլոր անդամներին հատուկ արժանապատվության և հավասար ու անօտարելի իրավունքների ճանաչումն աշխարհի ազատության, արդարության և խաղաղության հիմքն է:
Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիր
Բոլոր մարդիկ ծնվում են ազատ ու հավասար` իրենց արժանապատվությամբ և իրավունքներով: Նրանք օժտված են բանականությամբ ու խղճով, և պարտավոր են միմյանց նկատմամբ վարվել եղբայրության ոգով:
Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիր (հոդված 1)
Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի հոդվածները այստեղ։
Մելինե Մարտիրոսյան 