Հայ մշակույթը հարուստ է իր տերմինական անցյալով։ Արևմտահայերենն ու արևելահայերենը ժամանակակից հայերենի երկու ճյուղերից են։ Արևմտահայերենով խոսում է սփյուռքահայության մեծ մասը։ Արևմտահայերենը ձևավորվել է 19-րդ դարի սկզբերում։ Այն հիմնված է Թուրքիայի հայության բարբառի վրա։ Արևմտահայերենի հնչյունական համակարգը զգալիորեն տարբերվում է արևելահայերենից։ Արևելահայերենը ձևավորվել է 19-րդ դարի սկզբում։ Արևելահայերենը ժամանակակից աշխարհաբար հայերենն է, որով խոսում է Հարավային Կովկասի՝ մասնավորապես Հայաստանի և Իրանի հայությունը։ Գրաբարը փոխարինեցին արևելահայերենով, և սկսեցին զարգացնել և ընդունեցին որպես պաշտոնական գրական լեզու։ Արևմտահայերենն ու արևմտահայերենը ունեն նույն հիմքը՝ գրաբարը։ Սակայն իրարից տարբերվում են որոշ տերմինոլոգիական տարրերով։ Արևելահայերենի հիմքում ընկած է Արարատյան բարբառը, արևմտահայերենի հիմքում՝ Պոլսի բարբառը։ Արևելահայերենն ավելի մոտ է գրաբարին իր բառապաշարով և հնչյունական կողմով, արևմտահայերենը հեռու է գրաբարից արտասանությամբ, սակայն բառապաշարով և ձևաբանությամբ նման է։
Category: Հայոց լեզու
Մայրենիի օրեր. հայերենի բարբառներ
ԼՈՌՈՒ ԲԱՐԲԱՌ
- Համեն ղուշ իրա երամի հեդ դի քելե։
- Ամանն ինչքան խուփ մնա, էնկան միջինը համով գմնա:
- Մերը «մե՜ր, ե՛կ»-ն է մաշե:
- Որ տան կատուն նիհար, շունը՝ գեր. էդ տան աղջիկն առ ու բեր:
- Ոչ ոռ ունի, ոչ փաչա, շունը վրեն չի հաչա:
- Անոտի մարդու հետ շունն էլ ճամպա չի էրտա:
- Մարդ կա իրիցին գսիրե, մարդ կա՝ իրիցկնգան:
- Գոջին կեղդ ուդելը մորեն գսորվի:
- Շունն իրա կեղդն ուդելը չի թարգե:
- Փապախդ ծեձե, ծեձե, դիր գլուխդ:
- Կեսուր՝ կեսը սուր:
- Արևը չարոխին զոռեց, չարոխն էլ՝ ոտքին:
- Տա լակուն, որ տա ձակուն, որ տվեց ձակուն, էն չի տա լակուն:
- Մահանա բալեն՝ կշտանա նանեն:
- Շեմ շլորիկ, խուփ գլորիկ:
- Նմանվան խնամվան:
- Էշին նստելը մե այիբմ է, հնգնելն՝ երգու:
- Ղալավն (աթարի կույտ) որ շադ ուռավ, բլի գը:
- Էշը իշու քովը կաբես, յա առեն կառնի, յա փառեն (կամ լավը կսովորի, կամ՝ վատը)։
- Հերսը հելնի կդրե գլուխ, հերսը հիճնի՝ չկա գլուխ:
- Եզն, որ գնգնի, դանգվորը գշադնա:
- Աձան հավը կչկչան կեղնի:
- Լավ մարդու ձեռները կռճամանն է լվացած:
- Սուդ հիվանդ էղե, վանկի հավերը կուդեն:
- Հուրդեղ մալեզ, էնդեղ խլեզ (Որտեղ հաց՝ էնտեղ կաց):
- Օրը՝ մալեզ, օրը՝ խլեզ (Այսօրվա օրով ապրող)։
- Պար ես մդէ, շորորաս դի:
- Հարի պալդոնդ հակնիս, ավտոբուսն էլ կերտա:
- Սեր էնողին սեյրան կթվա (Կողքից նայողին հեշտ կթվա):
- Մե «չէ»-ն հազար չարե կազադե:
Մխիթար Սեբաստացու ծննդյան օրը/անունների նշանակությունները
Մելինե֊ հուն. նշանակում է մեղրի նման քաղցր
Մերի֊ՄԱՐԻԱՄ անվան կրճատ ձև (հրեա) ուրախ (անգլ)
ԼԻԼԻԹ-լիլիա ծաղիկ (լատ) լուսն. հակառակ կողմ, գիշեր, ոգի (հրեա) կրակից ծնված
Մելանյա – հուն. նշանակում է թուխ կամ սեվահեր՝ այստեղից էլ melan թանաք բառն է առաջացել:
Րաֆֆի – արաբ. նշանակում է վսեմ կամ ականավոր
Նորայր֊հայերեն Նոր և այր “տղամարդ” բառերից
Ռաֆայել֊եբրարերեն Նշանակում է “բժշկություն Աստծո”
Սվետլանա – ռուս. նշանակում է լուսաոր, մաքուր կամ պայծառ
Նարինե – պարս. nar՝ նուրբ բառն է՝ նշանակում է նրբիկ կին
Նարե – պարս. նշանակում է նուրբ աղջիկ
Հայկ – հայկ. մեր ազգի նահապետի հնագույն դիցաբանական անուն է, որ բացատրվում է իբրև հսկա, քանի որ նա հաղթեց ամեհի Բելին, ով Նեռի խորհուրդն էր կրում, քանզի նա ապստամբել էր Աստծո դեմ ու Բաբելոնի աշտարակաշինություն էր ձեռնարկել:
Քննությունների ու շտեմարանների մասին
Ես` որպես շրջանավարտ, կցանկանայի մի փոքր խոսել քննությունների և շտեմարանների մասին։ Առաջինը կցանկանայի նշել շտեմարանների ծավալի մասին։ Ըստ իս՝ ամեն առարկայի 3 մասից կազմված շտեմարանները չափազանց շատ է, աշակերտների համար այդքան ինֆորմացիան յուրացնելը` դժվար, աշակերտներին այդքան ծանրաբեռնելը` սխալ ու անիմաստ։ Երկրորդը` ինձ համար անհասկանալի է այն, որ աշակերտները քննություն են տալիս և՛ տարրական, և՛ միջին, և՛ ավագ դպրոցը ավարտելուց, ինչպես նաև համալսարան ընդունվելուց։ Անիմաստ է ինձ համար նաև այն, որ աշակերտը ավագ դպրոցը ավարտելուց քննություն է տալիս նաև այն առարկաներից, որոնք բացարձակ կապ չունեն իր ապագա մասնագիտության հետ։ 12֊րդ դասարանը ամենից բարդն է, քանի որ աշակերտները ստիպված են լինում պատրաստվել և՛ ընդունելության, և՛ ավարտական քննություններին։ Իսկ դա ֆիզիկապես շատ հոգնացնող ու անարդյունավետ է։
Մեքսիկացին: Վիլյամ Սարոյան
1.Ընտրե՛ք այն միտքը, որը Ձեր կարծիքով ստեղծագործության մեջ արտահայտված գաղափարներից է:
Նրանց շները երբեք չեն կծի։ Անգամ եթե ոտքով խփեիր: Նրանց հոգին լի է սիրով: Նույնն էլ մեքսիկացիներն են: Նրանց գողությունը երբեք լուրջ բան չի դառնում:
2.Հիմնավորե՛ք Ձեր ընտրությունը:
Այս հատվածով Վիլյամ Սարոյանը նկարագրել է մեքսիկացիներին, նրանց բարությունը, միամտությունը, անկեղծությունն ու հավատարմությունը։ Նա նկարագրում է նաև շներին, որոնք նույնպես շատ բարի սիրտ ունեն։
3.Բառային աշխատանք։ Դուրս գրել անծանոթ բառերը, բացատրել բացատրակաան բառարանի օգնությամբ:
Էտել֊գարնանը վազերի մատերը, ինչպես և ծառերի ավելորդ ճյուղերն ու ոստերը կտրել-հեռացնել, հատել
Պեննի֊Ֆիննական մանրադրամ, հավաաար է 1/100 ֆրանկի:
4.Դուրս գրել հոմանիշ և հականիշ բառերի հինգական զույգ:
Հականիշներ
Դատարկ֊լիքը
Դանդաղ֊արագ
Անպետք֊պետքական
Քիչ֊շատ
Երիտասարդ֊ծեր, պառաված
Հոմանիշներ
Վախեցած֊սարսափած
Ուժեղ֊քաջ
Լուռ֊անձայն
որդի֊տղա
անպետք֊անօգուտ
Կետադրություն
Արտագրե՛լ և կետադրե՛լ։
ա) Միշտ էլ հետաքրքրվել եմ բնության բոլոր արարածներով, և դրանցից որն
էլ պատահել է, փորձել եմ մանրազնին ուսումնասիրել: Մի օր` տարիներ առաջ`
ճահճային թռչունների որսի ժամանակ, մի կրիա գտա և բերեցի տուն: Տանը`
պատշգամբի մի անկյունում, նրա համար ստեղծեցի մի հարմար անկյուն` բերելով
խոտեր, ճյուղեր ու հարդ: Ինքնամփոփ ու զգույշ են կրիաները, բայց երբ համոզվում են, որ իրենց որևիցե վտանգ չի սպառնում, պատյանից դուրս են հանում գլուխն ու ոտքերը և քայլում` դանդաղ ու անճոռնի շարժումներ անելով: Փոքր-ինչ
ընտելանալուց հետո` նույնիսկ կեր են վերցնում ձեռքիցդ: Սակավապետ ու քչակեր
կենդանիներ են դրանք. շաբաթներով կարող են ոչինչ չուտել, բայց շատ հեշտ են
դիմանում, որովհետև շարժումներ քիչ են անում, և էներգիա քիչ է ծախսվում: Ժողովրդական մի հինավուրց ավանդություն կրիայի դանդաղաշարժությունը բացատրում է նրանով, որ ուր էլ լինի կրիան` իր տան մեջ է, ուստի չի շտապում:
բ) Ծիրանի ծառը դարձավ գյուղի բնակիչ։ Դժվար էր ասել, երբ և ով էր կորիզը նետել եկեղեցու գմբեթին, բայց ավելի դժվար էր ըմբռնել, թե ինչպես էր կորիզը հարմարվել ճեղքում և արմատները թել-թել տարածել շաղախի միջով։ Այո՛, զարմանալի էր, բայց ծառը գոյատևում էր, ու մարդիկ դադարեցին զարմանալուց։ Գիտեմ, եկող գարնանն էլ ծառը կծաղկի ու հետո կծածկվի պտուղներով, և գյուղի տղաների հերթական կենսախինդ սերունդը, դարձյալ չհամբերելով, կմագլցի վեր, կպոկի դեռևս չհասած կանաչ պտուղները` շտապելուց ու խառնաշփոթից մի քանի ճյուղ կոտրելով։ Հետո նրանք մի խորին խորհրդով կնստեն վերևում` կիսավեր գմբեթի վրա, կսեղմվեն իրար` ճգնելով տեղավորվել ծիրանենու թրթռացող ստվերում։ Իսկ ծառը կհամբերի ու մյուս գարնանն էլ կհագնի ճերմակ ծաղիկներով իր հարսանեկան զգեստը։
գ) Սեղաններից մեկին դրված էր ճեփ-ճերմակ գլխարկ, մյուսին` սև: Աճպարարը նապաստակին իջեցնում էր մի գլխարկի մեջ, հետո հանում էր մյուս գլխարկից` արժանանալով հանդիսատեսների որոտընդոստ ծափերին: Հանդիսատեսները շատ էին տեսել այդ համարը, բայց դարձյալ ծափահարում էին, մինչև իսկ ապշում, որովհետև այն ընդունված էր օրինաչափ: Մարդիկ աշխարհում մի հիմնարկ են ստեղծել. կրկես։ Այնտեղ պետք է հավաքվեն, պետք է գա մի ծաղրածու կամ աճպարար, ցույց տա որևէ ներկայացում` պարզունակ կամ անըմբռնելի, և իրենք պետք է ծափահարեն: Ու հիմա աճպարարը, հետևելով այդ անխախտ պայմանավորվածությանը, անբասիր պարտաճանաչությամբ կատարում էր իր գործը, և մարդիկ զվարթ ծիծաղում էին: Արտասովոր ոչինչ չկար, իրենց ամենօրյա տեղերում էին թե՛ հսկիչները, թե՛ հասարակությունը, թե՛ նապաստակը, և թե՛ աճպարարը: Եվ
աճպարարն էլ հրճվում էր իր արածներով, որոնք հեքիաթային էին թվում նույնիսկ իրեն, չնայած, երևի միլիոն անգամ կատարել էր:
Մարդուն կարելի է ոչնչացնել, բայց չի կարելի հաղթել
Գրեթե բոլոր մարդիկ ունեն իրենց կարծիքը, մտածելակերպը, և դա փոխելը կախված է հենց տվյալ մարդու բնավորությունից։ Կան մարդիկ, որ բավականին ուժեղ են և նրանց կարծիքը փոխելը դժվար է կամ անհնարին, սակայն կան մարդիկ, որոնց կարծիքը փոխելը հեշտ է նրանք կայուն չեն և հեշտությամբ ընկնում են տարբեր մարդկանց ազդեցության տակ։ Հենց այսպիսի մարդկանց է հեշտ ոչնչացնելը և իմ կարծիքով՝ նրանց հնարավոր է նաև հաղթել։
Մարդկանց վրա ոչ բոլորը կարող են ազդել, ոչնչացնել։ Հիմնականում մարդկանց վրա ազդում են իրենց մտերիմները, այն մարդիկ, որոնք կարևոր են իրենց համար։ Իրենց մտերիմների կարծիքը այդպիսի մարդկանց համար մեծ նշանակություն ունեն և հնարավոր է, որ նրանց չհիասթափեցնելու համար լիովին փոխվեն, դառնան այլ մարդ։
Մի մեծ տարբերություն կա մարդուն ոչնչացնելու և հաղթելու միջև։
Երբ որ մարդուն ոչնչացրել են, նա դեռ կարող է վեր կենալ, արհամարհել անցյալը և շարժվել առաջ, իսկ այն մարդը, որին կարողացել են հաղթել, չեմ կարծում, որ հնարավոր է մոռանա անցյալը և նոր կյանք սկսի։ Թեև բացառություններ լինում են։ Երբեմն հանդիպում են այնպիսի ուժեղ մարդիկ, որ անգամ իրենց հաղթելուց հետո կանգնում են և շարունակում են ապրել։ Այսպիսով` ես այդքան էլ համաձայն չեմ վերնագրի հետ, քանի որ ըստ իս թույլ և շուտ մարդկանց ազդեցության տակ ընկնողներին հաղթել հնարավոր է, եթե իրենք իրենց կողքին չունենան օգնող, իրենց հասկացող։
Խոսքի պատկերավորման միջոցները Տերյանի ստեղծագործություններում
“Գիշեր և հուշեր” ժողովածուից դուրս բերել խոսքի պատկերավորման միջոցները։
1. ՃԱՄՓԱԲԱԺԱՆ
Կանգնած եմ նորից ահեղ անտառում
Ճանապարհների բաժանումի մոտ.
Հանգչում են վերջին կրակներն աղոտ,
Ու մութն է կրկին իջնում ու փռվում…
Անցած օրերըս շարքերով դալուկ
Շողում են ահա և անհետանում.
Չըգիտեմ կյանքը ինձ ո՞ւր է տանում. —
Ամեն ինչ հարց է, մթին հանելուկ։
Ծեծում են կուրծքըս քամիները բիրտ,
Հազար ձայներով անտառն է խոսում,
Ես ուղիների լաբիրինթոսում,
Եվ ողջը օտար, ողջը խստասիրտ։
Կանգնած եմ նորից ահեղ անտառում
Մութ ուղիների բաժանումի մոտ.
Պարզված է սիրտըս հեռուն ու հեռուն,
Այրում է հոգիս, անհուն մի կարոտ…
Մակդիրները
Ահեղ անտառ, դալուկ օրեր, բիրտ քամիներ, անհուն կարոտ։
2. ՄՈՌԱՑԱԾ ՈԻՂԻՆ
Հեռու դղյակի քնքուշ թագուհին
Ծաղիկների մեջ, լուսեղեն այգում
Շրջում է և ինձ կանչում է կրկին,
Ցերեկը տրտում, գիշերը անքուն
Հեռու դղյակի քնքուշ թագուհին։
Կար մի դյութական ուրիշ ժամանակ,մ
Երբ նրա կանչի հըրաշքին հլու՝
Ես թողնում էի օրերըս մենակ
Եվ այս աշխարհից սլանում հեռու…
Կար մի դյութական ուրիշ ժամանակ…
Գինովցած մի այլ կյանքի խնդությամբ՝
Թողնում էի այս վայրերը թառամ,
Սլանում, որպես լուսեղեն մի ամպ,
Եվ փարում նրան, փայփայում նրան,
Գինովցած մի այլ կյանքի խնդությամբ։
Հիմա չգիտեմ այն լուսե ուղին,
Բայց զգում եմ դեռ, զգում եմ՝ ինչպես
Հեռու դղյակի քնքուշ թագուհին
Կանչում է ինձ միշտ, կանչում է, բայց ես
Արդեն չըգիտեմ այն լուսե ուղին…
ՄԱԿԴԻՐՆԵՐԸ
Լուսեղեն այգի, դյութական ժամանակ, թառամ վայրերը, լուսեղեն ամպ, լուսե ուղի։
Համեմատություն
Սլանում, որպես լուսեղեն մի ամպ
3. ԱՇՈՒՆ
Մեգ է, անձրև ու մշուշ
Իմ այգում մերկ,
Դառը թախիծ ու վերհուշ, —
Անվախճան երգ։
Հողմն է լալիս թփերում
Մերկ ու վտիտ.
Ցուրտ է, խավար է հեռուն
Եվ անժպիտ։
Սիրտըս թախծոտ ու խոցոտ,
Հոգիս հիվանդ, —
Ո՞վ արևոտ ու բոցոտ
Կըվառե խանդ։
Տունըս ավեր ու խավար՝
Օրըս անլույս,
Ո՞վ կըվառե ոսկեվառ
Երազ ու հույս….
ՄԱԿԴԻՐՆԵՐԸ
Մերկ այգի, դառը թախիծ ու վերհուշ, անվախճան երգ, մերկ ու վտիտ թփեր, թախծոտ ու խոցոտ սիրտ, հիվանդ հոգի, խավար տուն, անլույս օր։
4. ՓՈՂՈՑԻ ԵՐԳԸ
Պատուհանիս տակ լալիս է կրկին
Թափառիկ երգչի երգը ցավագին,—
Տխուր այդ երգը վաղուց եմ լսել,
Կարծես թե ե՛ս եմ այդ երգը հյուսել,
Կարծես թե ե՛ս եմ լալիս այդ երգում,
Կարծես թե քե՛զ եմ կարոտով երգում։
ՄԱԿԴԻՐՆԵՐԸ
Ցավագին երգ
Համեմատություն
Կարծես թե ե՛ս եմ այդ երգը հյուսել,
Կարծես թե ե՛ս եմ լալիս այդ երգում,
Կարծես թե քե՛զ եմ կարոտով երգում։
Բառարան «Իմ Տերյան»
Մանված-Մանվածք, խճճված, խրթին, անհասկանալի, խրթնաբանություն
անտրտունջ-Առանց տրտունջի, չտրտնջացո, անմռունչ, հլու, անգանգատ, անտրտում, անմռունչ, գլուխը կախ
Անդողդոջ– Չդողդոջող, առանց դողդոջելու, աներեր, աներկյուղ, անսասան, անդողդոջուն, աներեր, հաստատուն, անդրդվելի, անդեդև, անդեդէտւն, անհողդողդ, անդող
Խոկալ-Մտածել, խորհել, խորհրդածել, մտորել, մտմտալ, որոճալ, մտահայել, մտածմունքի մեջ ընկնել, մտքերով տարվել, մնվել
Համրաքայլ-Համր, դանդաղ քայլերով, դանդաղաքայլ, համրընթաց, լուռ, անխոս քայլելով, ծանրաքայլ, համրագնաց, ծանրագնաց, դանդաղսգնաց, դանդաղաշարժ, համրաշարժ, դանդաղընթաց, մեղմաքայլ, հանդարտագնաց, հանդարտաքայլ, հանդարտընթաց, համրեղ
Ամոքել-Համեղացնել, քաղցրացնել, մեղմել, հանգստացնել, փարատել, սփոփել, ապաքինել, համեմել, համովացնել, մեղմացնել, փոփոգել, մխիթարել, բուժել, դարմանել
Սրտակտուր-Սիրտ կտրտող, սիրտ մաշող և տանջող, ծանր վիշտ ու կսկիծ պատճառող, սրտաճմլիկ, գութ, կարեկցություն, խիղճ առաջացնող և պատճառող, խղճալի, սրտակտուր լաց, հուզիչ, սրտահույզ, սրտաբեկ, աղիողորմ:
Բառարանի տեսակները
Ըստ բառաքանակի կամ ըստ բառահոդվածի ծավալի բառարանները լինում են ընդարձակ կամ լիակատար, և համառոտ բառարան։ Ըստ գործնական լինում են դպրոցական բառարան, նաև՝ առձեռն բառարան, տեղեկատու բառարան։ Ըստ գիտական մշակվածությամբ՝ ակադեմիական բառարան. երբ սա արտահայտում է նաև գրական լեզվի նորմավորվածությունը՝ նորմատիվ բառարան։ Ակադեմիական բառարանը բացատրական բառարանի տարատեսակ է, որտեղ բացատրությունների հիմքում ընկած են լինում բառային երևույթների գիտական քննությամբ վերհանված նորմաները: Բնորոշվում է բառի նշանակության մանրամասն բացատրություններով և գրական վկայություններով, հոմանիշների, ոճերի ընդգրկմամբ, բառապաշարային շերտերի ու քերականական նշումներով: Ըստ լեզուների ընդգրկման՝ միալեզվյան բառարան, եթե վերաբերում է մեր լեզվի բառամթերքին, երկլեզվյան բառարան, եթե վերաբերում է երկու լեզուների բառամթերքին, բազմալեզվյան բառարան, եթե բառամթերքը շատ լեզուների է վերաբերում։ Վերջին երկու տիպի բառարանները սովորաբար թարգմանական բնույթի են լինում։ Կան նաև՝ համեմատական բառարան, զուգադրական բառարան և այլն։ Ըստ բառամթերքի բնույթի, բառահոդվածի կառուցվածքի ու բովանդակության, ինչպես նաև նպատակաուղղվածության՝ բառարանները բաժանվում են երկու խմբի՝ լեզվական (լեզվաբանական, բանասիրական) բառարաններ և հանրագիտական բառարաններ։ Լեզվականները լինում են՝ բացատրական, բառակազմական, դարձվածաբանական, համանունների, հանգարան կամ հանգաբառարան, հապավումների, հոմանիշների, հեղինակային, պատմական, ստուգաբանական, ուղղագրական, ուղղախոսական, թարգմանական, օտար բառերի և այլն։ Հանրագիտական տիպի բառարաններ են՝ հանրագիտարանները, մասնագիտական բառարանների մեծ մասը, կենսագրական բառարանները, անձնանունների բառարանների մեծ մասը և այլն։ Կան և այդ երկու տիպի բառարանների սկզբունքների համադրման դեպքեր։ Սա հատկապես լինում է մասնագիտական որոշ բառարաններում, անձնանուններում ու ճյուղային առանձին բառարաններում և այլն։ Ըստ բառապաշարային ընդգրկման՝ գրաբարյան, միջինհայերենյան, բարբառագիտական (գավառական), աշխարհաբարյան, հեղինակային (գրողի լեզվի), անձնանունների, հոմանիշների, համանունների, հականիշների, նորաբանությունների, հնաբանությունների, օտար բառերի, մասնագիտական (տերմինաբանական)։Ըստ լեզվական միավորների տիպի՝ արմատական, դարձվածաբանական, քերականական, հապավումների և այլն։Ըստ գլխաբառերի (բառացանկի) դասավորության՝ այբբենական, փնջային (ըստ ազգակից արմատների), շրջուն (օրինակ, հանգաբառարանները)։ Ստեղծվում են նաև վիճակագրական բառարաններ։ Նշված հիմունքները բացարձակ չեն. կան և դրանց համակցումները։ Բառարանագիրները հաճախ ղեկավարվում են համակցված սկզբունքներով. օրինակ, դպրոցական բառարանը կարող է լինել համառոտ կամ ընդարձակ, ուղղագրական կամ ուղղախոսական և այլն։
Մելինե Մարտիրոսյան 