Category: Էկոլոգիա

Հայաստանի Կարմիր գրքից դուրս բերել մի տեսակ բույս, կենդանի, թռչուն։ 

Կենդանի

Բեզոարյան այծ

Բեզոարյան այծը պատկանում է քորդավորների տիպի ողնաշարավորների ենթատիպին։ Բեզոարյան այծը կաթնասունների դասին է պատկանում է, կարգը երկսմբակավորներն է, իսկ ընտանիքը՝ սնամեջ եղջերավորներ։ Իրանի երկարությունը մոտ 1,5 մ է, կենդանու քաշը՝ 80 կգ։ Նոխազներն ունեն կեռ, թրաձև և 130 սմ երկարությամբ եղջյուրներ։ Բուրդը շիկագույն է՝ մոխրագույն երանգներով, իսկ առանձին մասերում՝ մուգ կամ սև։ Գիտնականների մեծամասնության կարծիքով ընտանի այծերի նախահայրն է։ Հայաստանում արեալը ներառում է Սևանի լեռնաշղթան, Գեղամա լեռնաշղթայի արևմտյան լանջերը, Գառնիի, Ուրծի, Վարդենիսի, Վայոց ձորի, Զանգեզուրի, Բարգուշատի, Մեղրու լեռնաշղթաները և Նորավանքի կիրճը։ Մեկուսացած խմբերը պահպանվել են Խուստուպ լեռան վրա, Որոտան գետի կիրճում և Արփա գետի հովտի վերին մասում։ Փամբակի լեռնաշղթայում և Արագածի վրա տեսակն ամբողջովին անհետացել է։ Տեսակը գրանցված էր նախկին ԽՍՀՄ-ի Կարմիր գրքում և ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։
Ներկայիս գնահատմամբ բեզոարյան այծի թվաքանակը Հայաստանում կազմում է 1000-1500 առանձնյակ։ Պոպուլյացիան խիստ մասնատված է մանր, իրարից տարանջատված խմբավորումների։ Վտանգման հիմնական գործոններն են որսագողությունը, հողերի յուրացումը, լեռնային արդյունաբերության զարգացումը, բիոտոպերի քայքայումը և անասունների արածեցումը։ Պահպանվում է «Խոսրովի անտառ» և «Շիկահող» արգելոցներում, «Արևիկ» և «Սևան» ազգային պարկերում, «Զանգեզուր» արգելավայրում և Հարավային Հայաստանի մի շարք այլ արգելավայրերում։

Բույս
Բրոմոպսիս Զանգեզուրի

Այս բույսը պատկանում է սերմնավոր բույսերի ենթատիպին, հացածաղկավորների կարգին, հայազգիների ընտանիքին, դաշտավլուկայինների ենթաընտանիքին և Ցորնուկ ցեղին։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։ Բազմամյա փուխր ճիմ առաջացնող խոտաբույս է։ 60-100 սմ բարձրությամբ ուղիղ կանգնած ցողունը հիմքի մոտ շրջապատված է մահացած տերևների արտաքինից թույլ ճեղքված դարչնագույն, ներսում՝ ամբողջական ծիրանագույն մանուշակագույն տերևապատյաններով։ 8-15 սմ երկարությամբ, սակավահասկիկ, թույլ փռված ծաղկաբույլը հուրան է։ 7-12 մմ երկարությամբ ստորին ծաղկային թփերը բարակ մանուշակագույն քիստով են։ Հանդիպում է Զանգեզուրի և Մեղրու ֆլորիստիկական շրջաններում։ Հայաստանից բացի աճում է Նախիջևանում՝ Զանգեզուրի լեռնաշղթայի վրա։ Վտանգված տեսակ է։ Հարավային Անդրկովկասի էնդեմիկ է։ Հայտնի է մեկ պոպուլյացիա։ Տարածման և բնակության շրջանները 500 կմ²-ից պակաս է։ Կապված կլիմայի փոփոխության և աճելավայրերի պայմանների փոփոխության հետ՝ տեսակին սպառնում է անհետացում։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։
Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Արևիկ» ազգային պարկի սահմաններում։

Թռչուն
Բվեճ

Բվեճները պատկանում են քորդավորների տիպին, ողնաշարավորների ենթատիպին, թռչունների դասին, բվերի ընտանիքին։ Բվերի ընտանիքի ամենախոշոր ներկայացուցիչն է։ Գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։ Մարմնի երկարությունը 60-75 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 160–188 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 4,2 կգ։ Էգերը խոշոր են արուներից։ Փետրածածկը միատարր է, խիտ փափուկ, փխրուն, գորշ դարչնագույն, մետաքսափայլ։ Կրծքի մասում կան սև, կաթիլանման նախշեր, ականջին՝ մեծ փետրափնջեր։ Գլուխը մեծ է, վիզը և ոտքերը՝ կարճ, աչքերը՝ նարնջագույն, մագիլները՝ զարգացած, կտուցը՝ ներքև կեռված, եզրերը՝ սուր, ծայրը՝ սրված։ Գիշերային թռչուն է, սակայն լավ տեսնում է նաև ցերեկը։ Ենթատեսակի պոպուլյացիայի հիմնական մասը կենտրոնացված է նոմինատիվ ենթատեսակի տարածման շրջանից դեպի հարավ Բեսարաբիայում, Ղրիմում, Կովկասում, Փոքր Ասիայում և Սիրիայում։ Հայաստանում հանդիպում է համարյա ամենուրեք։ Սակավաթիվ, խոցելի տեսակ է։ Գրանցված է Ռուսաստանի Կարմիր գրքում։ ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։
Թվաքանակի արդի վիճակը գնահատելու համար տվյալները բավարար չեն։ 2008 թվականի տվյալներով Երևանի կենդանաբանական այգում պահվում են 9 առանձնյակ, իսկ Կենդանաբանական այգիների և ակվարիումների Եվրասիական տարածաշրջանային ասոցացիայի կենդանաբանական այգիներում՝ 154։ Սպառնացող վտանգներից է մարդու կողմից հետապնդվելը, անազատ պայմաններում պահելու կամ խրտվիլակներ պատրաստելու նպատակով բվեճին բռնելու դեպքերը, թունաքիմիկատների օգտագործման պետական անբավարարությունը, ինչպես նաև բնական բիոտոպերի՝ կերակրավայրերի յուրացումը գյուղատնտեսական կարիքների համար։

Կրակատաուն կղզի և գործող հրաբուխ է Ինդոնեզիայում, Զոնդյան նեղուցում, Ճավա և Սումատրա կղզիների միջև։ Կրակատաուի առավել նշանավոր ժայթքումները տեղի ունեցան 1883 թվականի օգոստոսի 26-27-ին, որոնք գրանցվեցին պատմության ամենաուժեղ հրաբխային իրադարձությունների շարքում: Հրաբխային պայթյունավտանգության ինդեքսով գնահատվում էր 6, ժայթքումը համարժեք էր 200 մեգատոն տրոտիլի, մոտ 13,000 անգամ ավելի էր քան «Փոքրիկ տղա» ռումբի ուժգնությունը, ինչը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ավերեց Հիրոսիման Ճապոնիայում, և այն չորս անգամ գերազանցեց ցար Բոմբայի ուժգնությանը, ինչը երբևէ գործարկված ամենահզոր միջուկային սարքն էր։ Պայթյունը լսվեց 3600 կմ հեռավորության վրա Ալիս Սպրինգում (Ավստրալիա) և Մավրիկիոսի մոտակայքում գտնվող Ռոդրիգես կղզում ՝ 4780 կմ դեպի արևմուտք: Կրակատոայի մերձակայքում ավերվեց 165 գյուղ և քաղաք, 132-ը լուրջ վնասվեցին: Առնվազն 36․417 մարդ զոհվեց, և շատ ավելի շատ մարդիկ վիրավորվեցին այդ պայթյունին հաջորդած ցունամիներից: Ժայթքումը ոչնչացրեց Կրակատաու կղզու երկու երրորդը: Չնայած հրաբխի շուրջ սեյսմիկ ակտիվությունը բուռն էր 1883 թվականի կատալիզմիկ ժայթքումին նախորդող տարիներին, մի շարք ավելի փոքր ժայթքումներ սկսվեցին 1883 թ.-ի մայիսի 20-ին: Հրաբուխը դուրս նետեց հսկայական քանակությամբ գոլորշի և մոխիր, ինչը տևեց մինչև օգոստոսի վերջ: Օգոստոսի 27-ին չորս հսկայական պայթյունների շարքը գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացրեց կղզին: Երրորդ պայթյունը ամենաուժեղն էր։ Այդ պայթյունի ճնշման ալիքը գրանցվել է աշխարհի տարբեր բարոգրաֆների վրա: Մի քանի բարոգրաֆներ հինգ օրվա ընթացքում գրանցել են ալիքը յոթ անգամ։ Ալիքը երեքուկես անգամ կլորացրեց երկրագունդը: Պայթյունի ձայնն այնքան ուժեղ էր, որ եթե ինչ-որ մեկը 16 կիլոմետր հեռավորության վրա լիներ, նրանք կխլանային: Պիրոկլաստիկ հոսքերը, հրաբխային մոխիրը և ցունամին համատեղ աղետալի ազդեցություն ունեցան տարածաշրջանում և ամբողջ աշխարհում: Նիդեռլանդների իշխանությունների կողմից արձանագրված զոհերի թիվը 36․417 էր, չնայած որոշ աղբյուրների գնահատմամբ ՝ ավելի քան 120․000: Հյուսիսային կիսագնդում ամռան ջերմաստիճանը ժայթքումին հաջորդող տարվա ընթացքում ընկել է միջինը 0,4 ° C։

1927 թվականից ի վեր ժայթքումների պատճառով նույն տեղում ստեղծվեց նոր կղզի՝ Անակ Կրակատաու անունով, որը Ինդոնեզերեն նշանակում է «Կրակատաուի երեխա»: Պարբերաբար ժայթքումները շարունակվում են 2009, 2010, 2011 և 2012 թվականներին, իսկ 2018-ին`լուրջ փլուզումով: 

Մի շարք հետազոտություններ են իրականացվում, որպեսզի պարզեն, թե արդյոք կղզիները ամբողջովին մանրէազերծվել են 1883-ի ժայթքումից, թ հնարավոր է որևէ բան գոյատևել է: Երբ 1884 թվականի մայիսին առաջին հետազոտողները հասան կղզիներ, միակ կենդանի արարածը, որը նրանք գտան, Ռակատայի հարավային կողմում գտնվող ճեղքում եղած սարդն էր:

Էկոհամակարգը կենսաբանական մի համակարգ է, որը կազմված է կենդանի օրգանիզմների համայնքից (բիոցենոզ), նրանց բնակության միջավայրից (կենսատոպ), կապի համակարգից`որը էներգիայի և նյութի փոխանակություն է իրականացնում նրանց միջև։

1.Ձեր կարծիքով որո՞նք են էկոհամակարգերի կարևորագույն  հատկանիշները: Ինչու՞։

Իմ կարծիքով էկոհամակարգի կարևորագույն հատկանիշներն են կայունությունը, վերականգնվելու հատկությունը և ամբողջականությունը։ Կայունության շնորհիվ էկոհամակարգը կարողանում է բացասական և վնասակար արտաքին ռեակցիաների դեպքում պահպանել իր կառուցվածքն ու գործառույթները։ Այսինքն՝ էկոհամակարգը կարողանում է դիմակայել անբարենպաստ պայմաններում և այդպիսի պայմաններում վերարտադրողականություն ապահովելու կարողություն ունի։ Էկոհամակարգի բաղադրիչների մի մասի կորուստի կամ պակասի դեպքում էկոհամակարգը ընդունակ է վերականգնել իր կառուցվածքն ու գործառույթները։ Էկոհամակարգերը կարող են վնասվել, կորցնել որոշ բաղադրիչներ, ինչպես մարդկանց, այնպես էլ մի շարք այլ գործոնների պատճառով։ Այսպիսով՝ էկոհամակարգերի ինքնավերականգնվելու հատկությունը նույնպես շատ կարևոր հատկանիշ է։ Էկոհամակարգի կարևոր հատկանիշ է նաև ամբողջականությունը։ Այսինքն՝ էկոհամակարգի մեջ բոլոր բաղադրիչները փոխկապակցված են և մեկ բաղադրիչի վերականգնվելու դեպքում՝ վերականգնվում են նաև մնացած բոլոր բաղադրիչները։ Սակայն կարող է լինել և հակառակը՝ մեկ բաղադրիչի վնասվելու դեպքում՝ կվնասվեն նաև մնացածը։

2.Ինչպիսի էկոհամակարգեր են ձեզ շրջապատում, ինչ առանձնահատկություններ ունեն նրանք:

Էկոհամակարգերը լինում են երկու տեսակի։ Դրանք են ՝ մարդածին և բնածին։ Հայաստանում կան և՛ բնական էկոհամակարգեր(բնածին), և՛ ագրոէկոհամակարգեր(մարդածին)։ Բնական էկոհամակարգերն են անտառները, լճերը, գետերը և այլն, իսկ ագրոէկոհամակարգերն են ՝ այգիները, ջերմոցները, բանջարանոցները։ Երկու էկոհամակարգերն էլ ունեն իրենց առանձնահատկությունները և միմյանցից շատ են տարբերվում։ Բնական էկոհամակարգերի կարևորագույն առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ այն կարող է առանց մարդու միջամտության վերականգնվել, ինչ չենք կարող ասել ագրոէկոհամակարգերի մասին։ Այստեղ մարդկանց միջամտությունը բավականին կարևոր դեր է խաղում։ Մարդիկ օգտագործում են մի շարք նյութեր, որոնց շնորհիվ էլ ագրոէկոհամակարգերը մնում են կայուն։

3.Ինչպես է ազդում մարդը ձեզ շրջապատող էկոհամակարգերի կենսագործունեության վրա:

Մարդը մեծ ազդեցություն ունի մեզ շրջապատող էկոհամակարգերի կենսագործունեության վրա։ Այդ ազդեցությունը կարող է լինել և՛ դրական, և՛ բացասական։ Դրական ազդեցություն է օրինակ այն, որ մարդը կարող է հավելյալ էներգիայի աղբյուր ստեղծել, փորձել արագացնել որևէ բաղադրիչի վերականգնումը և այլն։ Սակայն, իմ կարծիքով՝ մարդու բացասական ազդեցությունը էկոհամակարգերի կենսագործունեության վրա ավելի մեծ է։ Աղտոտելով միջավայրը, մի շարք գործարաններ ստեղծելով, վերացնելով շատ-շատ կենդանատեսակներ և բուսատեսակներ՝ մենք անմիջականորեն ազդում ենք էկոհամակարգերի կենսագործունեության վրա։

4.Ինչ տեղի կունենա էկոհամակարգերի հետ, եթե պակասի էներգիայի, ֆոսֆորի, ածխածնի ու ազոտի հոսքը (յուրաքանչյուր տարբերակը ներկայացնել առաձին): 

Ցանկացած կյանք պահանջում է էներգիայի և նյութերի անընդհատ հոսք: Էներգիան ծախսվում է կենսական ռեակցիաների իրագործման, իսկ նյութերը` օրգանիզմների մարմնի կառուցման համար: Էներգիայի և նյութերի հոսքը դիտվում են որպես ավտոտրոֆ օրգանիզմներին էներգիայի և նյութերի փոխանցում դրսից, իսկ այնուհետև անցում սննդային շղթայով մեկ մակարդակից մյուսին: Առանց էներգիայի, ոչ կյանք կլիներ, ոչ էլ էկոլոգիական համակարգեր: Այսպես ասած էկոհամակարգերում էներգիայի քանակի կորուստը կարող է հանգեցնել էկոհամակարգի վերացման:

Բոլորս էլ գիտենք, որ ֆոսֆորի կենսաբանական և կենսաքիմիական դերը կենդանի բջջի կյանքում մեծ է: Այն մտնում է ուղեղի, կմախքի հյուսվածքների, խեցիների կազմի մեջ: Առանց ֆոսֆորի հնարավոր չէ սպիտակուցների սինթեզը: Առանց ֆոսֆորի կենդանիների և բույսերի միջև նյութերի փոխանակում տեղի չէր ունենա։

Ածխածնի շրջապտույտը շատ բուռն կերպով է ընթանում: Եթե չլիներ ածխածին, ապա բույսերը չէին կլանի այն, դա կհանգեցներ բույսերի հյուծման, չէր ստեղծվի գլյուկոզ և մի շարք այլ նյութեր, այսպիսով չէր լինի թթվածին և կյանք:

Ազոտը մտնում է սպիտակուցների և նուկլեինաթթուների կազմության մեջ և համարվում անփոխարինելի կենսածին տարր: Բույսերը բակտերիաներից ստանում են ազոտի մատչելի ձևերը, իսկ բակտերիաները բույսերից վերցնում են սնունդ և ձեռք են բերում բնակատեղ: Օրգանական նյութերի ձևով, սննդային շղթաների միջոցով, ազոտը փոխանցվում է էկոհամակարգերի մյուս օրգանիզմներին: Եթե չլիներ ազոտի շրջապտույտը, որը մտնում է սպիտակուցների և նուկլեյնաթթուների կազմության մեջ, ապա չէր կատարվի մայրական բջջից դուստր բջջին հատկությունների լիարժեք փոխանցում, ինչը կյանքի գոյության հիմքն է:

Բոլորս էլ գիտենք, որ այնտեղ, որտեղ մենք ապրում ենք, այն, ինչը շրջապատում է մեզ մեր շրջակա միջավայրն է։ Շրջապատող միջավայրը բավականին լայն հասկացություն է և ընդգրկում է արհեստական միջավայրի (տնտեսություններ, արդյունաբերություն, ձեռնարկություններ և այլ ինժեներական կառույցներ) տարրերը, ինչպես նաև տվյալ հասարակարգի սոցիալական գործոնները։ Գիտության ու տեխնիկայի բուռն զարգացման, ազգաբնակչության նյութական, հոգևոր ու գեղագիտական պահանջների անընդհատ աճի ու բարելավման արդի պայմաններում շրջապատող միջավայրի պահպանման ու բնական պաշարների ռացիոնալ օգտագործման պրոբլեմը ձեռք է բերել կարևորագույն նշանակություն։ Մարդն իր գործունեությամբ ակտիվորեն ազդում է շրջապատող բնական միջավայրի վրա, և այդ ազդեցությունը կարող է ունենալ թե՛ դրական, և թե՛ բացասական հետևանքներ։ Այս նյութում կպորձեմ գնահատել իմ շրջակա միջավայրի որակը, օրինակներով կներկայացնեմ, թե ինչպես է շրջակա միջավայրը ազդում մեր և մեր առողջության վրա և կառանձնացնեմ ՀՀ-ում տարածված այն հիվանդությունները, որոնք կապված են շրջակա միջավայրի հետ։

Ապրում եմ Երևանում և չեմ կարող ասել, որ իմ շրջակա միջավայրը լիովին մաքուր է։ Օրինակ՝ դպրոց գնալիս՝ գետնին նկատում եմ կոնֆետների թղթեր, ծխախոտի մնացորդներ, պլաստիկ շշեր և մի շարք այլ թափոններ։ Երբեմն մարդիկ մնացորդները գետին են նետում և իրենց արդարացնում են այսպես․ «Մեկ կոնֆետի թուղթը կամ ծխախոտի մնացորդը բնության, շրջակա միջավայրի վրա չեն կարող ազդել»։ Բայց եկեք մի պահ պատկերացնենք, թե ինչ կլիներ, եթե բոլոր մարդիկ այդպես մտածեին։ Սարսափելի է անգամ պատկերացնելը, չէ՞։ Շրջակա միջավայրի աղտոտվածության գործում մեծ դեր ունեն նաև գործարանները, տրանսպորտային միջոցները, որոնք օդ են արտանետում մի շարք վնասակար գազեր, ինչը վտանգավոր է և՛ շրջակա միջավայրի, և՛ մեր առողջության համար։ Հենց այստեղից էլ պարզ է դառնում, թե մենք որքա՜ն մեծ վնաս կարող ենք հասցնել բնությանը՝ մեր շրջակա միջավայրին։ Շրջակա միջավայրին վնաս հասցնելով՝ մենք վնաս ենք հասցնում նաև ինքներս մեզ, մեր առողջությանը։ Մի շարք հիվանդություններ կապված են հենց բնության աղտոտվածության հետ։ Հիվանդություններից հիմնականում շատ տարածված են շնչառական օրգանների հետ կապված հիվանդությունները։

Ինչպես արդեն նշեցի, մարդը ակտիվորեն ազդում է շրջապատող բնական միջավայրի վրա։ Ազդեցությունը կարող է լինել և՛ դրական, և՛ բացասական։ Մի փոքր ներկայացնեմ դրական կողմերը։ Չորացվել և օգտագործվել են միլիոնավոր հեկտար ճահիճներ ու գերխոնավ հողատարածություններ, որի շնորհիվ խիստ կրճատվել են հիվանդությունները, ոռոգվել են անապատային հողերը, զգալի քանակով անապատներ, ձորեր ու լեռնալանջեր կանաչապատվել ու անտառապատվել են, քաղաքներում, գյուղերում ու ավաններում ստեղծվել են անտառագոտիներ։ Սակայն պետք չէ մոռանալ նաև բացասական կողմերի մասին։ Մարդկային արտադրական գործունեությունը լուրջ վտանգ կարող է սպառնալ շրջապատող միջավայրին, եթե այն իրականացվի առանց հաշվի առնելու շրջապատող միջավայրի պահպանության պայմանները։ Մասնավորապես վտանգավոր կարող են լինել էներգետիկայի և մշակող արդյունաբերության մի շարք ճյուղերի (նավթի վերամշակում, միջուկային էներգետիկա, քիմիական արդյունաբերություն, գունավոր մետալուրգիա) օբյեկտները, գյուղատնտեսության քիմիացումը, ավտոմոբիլային, ջրային և օդային տրանսպորտի աճը։ Բազմաթիվ երկրներ խմելու ջրի պակասի պատճառով սառցալեռներ են տեղափոխում Գրենլանդիայից։ Միաժամանակ ջրային աղբյուրներն ու Համաշխարհային օվկիանոսը աղտոտվում են արդյունաբերության, գյուղատնտեսության ու կոմունալ տնտեսության թափոններով։

Երբեք չպետք է մոռանալ, որ շրջապատող միջավայրի պահպանությունը շատ կարևոր դեր է խաղում մեզ համար։ Շրջակա միջավայրի պահպանութան հիմնական խնդիրներն են շրջակա միջավայրի բնական վիճակի պահպանումը, վերականգնումը, վնասազերծումը, բնական պաշարների խելամիտ օգտագործումը, շրջակա միջավայրի վրա ֆիզիկաքիմիական, կենսաբանական և այլ վնասակար ազդեցությունների նվազեցումն ու կանխումը։ Շրջակա միջավայրի պահպանության պետական քաղաքականությունն ու ռազմավարությունը մշակում է բնապահպանության նախարարությունը։ Գործում են նաև շրջակա միջավայրի պահպանության ազգային և միջազգային, պետական և ոչ պետական կազմակերպություններ։ Իսկ ինչ վերաբերում է մեզ, պետք է փորձել հնարավորինս քիչ աղտոտել մեզ շրջապատող միջավայրը, լինել ավելի ուշադիր բնության և նրա բարիքների հանդեպ։

1. Ի՞նչ դեր ունեն կենսաբանական ռեսուրսները:

Կենսաբանական ռեսուրսները մեժ դեր ունեն մեր և մեզ շրջապատող աշխարհի համար։ Կենդանական և բուսական ռեսուրսները միասին կարելի է անվանել կենսաբանական ռեսուրսներ։ Այժմ կներկայացնեմ, թե որքան կարևոր են դրանք մեզ համար։ Որոշ բույսերը և կենդանիները մասնակցում են մոլորակի վրա ընթացող քիմիական նյութերի շրջապտույտին և սպառում են բույսերի կողմից ստեղծված կենսազանգվածը: Կենդանական աշխարհը շատ կարևոր է նաև արդյունաբերության համար, քանի որ այն բնական ռեսուրս է, որը հումք է տալիս սննդի արդյունաբերությանը, կաշվի-մորթեղենի արտադրությանը և մի շարք այլ արդյունաբերության ճյուղերին: Շրջապատի մաքրման գործում շատ կարևոր է լեշակերների կամ այլ կերպ ասած սանիտարների դերը։ Նրանք շրջակա միջավայրը մաքրում են թույլերից և հիվանդներից: Հողում բնակվող մի շարք կենդանիներ, փխրցլելով հողը՝ բարելավում են  դրա կառուցվածքը: Ջրում բնակվող փափկամարմինների և խեղգետինների որոշ տեսակներ մաքրում են ջրավազանները տարբեր վնասակար նյութերից և այլն: Այս բոլոր թվարկածներս կենսաբանական ռեսուրսների միայն մի փոքր մասն են կազմում։ Այստեղից կարող ենք ենթադրել, որ առանց կենսաբանական ռեսուրսների մեզ շրջապատող աշխարհը գոյություն չէր ունենա։

2.Ինչպես են փոխազդում բույսերն ու կենդանիները աշխարհագրական թաղանթի մյուս ոլորտների հետ: Բերեք օրինակներ: 

Բույսերն ու կենդանիները սերտ կապված են աշխարհագրական թաղանթի մյուս ոլորտների հետ:

Կապը ջրոլորտի հետ։ Օրգանիզմների ազդեցությունն առանձնապես մեծ է Համաշխարհային օվկիանոսի վրա: Ապրելով այդ ջրերում՝ ջրում ապրող օրգանիզմները ներշնչում են ջրերի թթվածինը, ջրի մեջ արտաշնչելով ածխաթթու գազ: Ծովերում ապրող օրգանիզմները ջրից վերցնում են նաև քիմիական նյութեր, զանազան աղեր և դրանցով ոչ միայն սնվում են, այլև կառուցում են իրենց կմախքներն ու խեցիները:

Կապը քարոլորտի հետ։ Շատ մեծ է նաև օրգանիզմների ազդեցությունը քարոլորտի վրա: Այդ ներգործությունն առանձնապես մեծ է երկրակեղևի վրա, որը կազմում է քարոլորտի վերին շերտը: Երկրակեղևի տարբեր խորություններում օրգանիզմների մնացորդներից առաջանում են մի շարք օրգանական նստվածքային ապարներ՝ նավթ, բնական գազ, ածուխ և այլն:

Հսկայական է նաև օրգանիզմների դերը հողառաջացման պրոցեսում, քանի որ հայտնի է, որ մահացած կենդանի օրգանիզմներից առաջանում է հումուսը։

3.Ի՞նչ միջոցառումներ է անհրաժեշտ բուսական և կենդանական ռեսուրսները պահպանելու համար: Որոնք է հնարավոր կիրառել ՀՀ-ում: 

Բուսական ռեսուրսների պահպանումը։

Բուսական ռեսուրսների պահպանման ու վերականգնման հիմնական ուղղություններն են՝

• Գենոֆոնդի պահպանում (գենոֆոնդը բուսատեսակների ժառանգական հատկանիշների ու հատկությունների ամբողջությունն է)
• Հատուկ պահպանվող տարծքների առանձնացում (արգելոցները, արգելավայրերը, ազգային պարկերը)
• Բույսերի «Կարմիր գրքի» ստեղծում         
• Անտառային տնտեսության կազմակերպում    
• Անտառային հրդեհների դեմ պայքար

Ըստ իս՝ Հայաստանում հնարավոր է կիրառել այս բոլոր միջոցառումները։ Մեծ մասը արդեն կիրառվում է և բավականին դրական արդյունքներ ունենք։

Կենդանական ռեսուրսների պահպանումը։

Կենդանական ռեսուրսների պահպանման ու վերականգնման գլխավոր ուղղություններն են

•  Կենդանիների համար միջավայր ծառայող ջրային և բուսական ռեսուրսների պահպանում և վերականգնում         
• Որսի կարգավորում         
• Կենսատեխնիկական միջոցառումների կիրառում        
• Կլիմայավարժեցում և վերաբնակեցում         
• Ձկների ձվադրման և միգրացիայի ուղիների պահպանում       
• Արժեքվոր ձկնատեսակների մրցակիցների ոչնչացում         
• Աքվակուլտուրայի զարգացում
• Հատուկ պահպանվող տարածքների ստեղծում

Այս միջոցառումների համակարգում գլխավորներից է կենդանիների որսի կարգավորումը: Որսը պետք է կատարվի հատուկ կանոնակարգով, որոշակի ժամկետներում և որոշակի քանակով։ Առանձին դեպքերում պետք է ընդհանրապես արգելվի: Որսի կարգավորումից բացի, կարևոր նշանակություն ունի որսահանդակների պահպանումը, այսինքն՝ այն վայրերի, որտեղ կենդանիների գոյության բնական պայմանները նպաստավոր են: Ըստ իս՝ ՀՀ-ում կարող են իրականացվել գրեթե բոլոր միջոցառումները։

4.Ի՞նչ  է կլիմայավարժեցումը: Բերել օրինակներ, նշեք բացասական ու դրական կողմերը: 

Բազմաթիվ կենդանատեսակներ աշխարհի մի շրջանից ներմուծվել են այլ շրջաններ, որտեղի կլիման տարբերվել է իրենց ապրելավայրի կլիմայից։ Այդ կենդանիներին վերաբնակեցնելով տարբեր վայրերում՝ սովորեցրել են հարմարվել նոր բնակլիմայական պայմաններին, ապրել նաև այդ կլիմայական պայմաններում։ Բնականաբար սա ունի իր և՛ դրական, և՛ բացասական կողմերը։ Վերաբնակեցման և կլիմայավարժեցման շնորհիվ հնարավոր է եղել վերականգնել ոչնչացման եզրին հասած մի շարք կենդանիների քանակը(սամույր, կուղբ, ծովակատու, սայգակ), իսկ որոշ կենդանիների՝ փրկել իսպառ ոչնչացումից (զուբր, ուսուրական վագր, սպիտակ արջ): Սակայն շատ դեպքերում, հենց դրա պատճառով էլ մի շարք կենդանիներ վերացել են։

Դուք երբևէ հարցրել եք ինքներդ ձեզ, թե օրական ինչ քանակությամբ ջուր եք օգտագործում։ Մենք ավելի շատ ջուր ենք օգտագործում, քան կարծում ենք: Ջուրը, որն օգտագործում ենք խմելու, խոհարարության մեջ, լոգանք ընդունելու համար և այլն, միայն ջրի մի փոքր մասն է կազմում, որն օգտագործում եք մեկ օրվա ընթացքում: Օրվա ընթացքում յուրաքանչյուրս միջինում օգտագործում ենք 3400֊3600 լիտր ջուր։ Այս հսկայական ցուցանիշի մեջ մտնում է խմելու ջրի, սննդի, ըմպելիքների, հիգիենայի, հագուստի համար օգտագործվող ջրի քանակությունը։ Սակայն այս ցուցանիշը տարբեր երկրներում կարող է տարբեր լինել։ Որոշ երկրներում ջրի պահանջարկ կամ սպառում ավելի շատ է նկատվում, քան այլ երկրներում։ Այժմ ամբողջ աշխարհում 780 միլիոն մարդ չունի մաքուր, բարելավված, քաղցրահամ ջրի աղբյուր: Սակայն կան նաև երկրներ, որտեղ մարդիկ օրական օգտագործում են 6700֊6800 լիտր ջուր։ Օրինակ՝ ԱՄՆ֊ում։ Որոշ երկրներում էլ ջրի օրական օգտագործման քանակը չի գերազանցում 1700֊1800 լիտրը։ Օրինակ՝ Եմենում։

Այստեղ ներկայացրել եմ մի քանի սննդամթերքների 1կգ համար օգտագործվող ջրի քանակը՝

• 1կգ սուրճ – 18900լ ջուր
• 1կգ տավարի միս -15400լ ջուր
• 1կգ ոչխարի միս – 10400լ ջուր
• 1կգ խոզի միս -6000 լ ջուր
• 1կգ այծի -5500 լ ջուր
• 1կգ հավի միս – 4300լ ջուր
• 1կգ պանիր – 3180լ ջուր
• 1կգ բրինձ – 2500լ ջուր
• 1կգ լոբի – 2145լ ջուր
• 1կգ ցորեն -1830 լ ջուր
• 1կգ շաքարավազ -1780 լ ջուր
• 1կգ գարի -1425 լ ջուր
• 1կգ եգիպտացորեն -1220 լ ջուր
• 1կգ խնձոր -822 լ ջուր

Ես օրական միայն խմելու համար օգտագործում եմ մոտավորապես 2֊2,5 լիտր ջուր։ Հիգիենայի համար՝ մոտավորապես 250֊260 լիտր։ Օգտվելով վերը նշված աղյուսակներից՝ հաշվեցի նաև սննդի և հագուստի վրա ծախսվող ջրի քանակը։ Ստացվում է, որ ես օրվա ընթացքում օգտագործում եմ 4000֊4200 լիտր ջուր։ Այսպիսով՝ տարեկան ես օգտագործում եմ մոտավորապես 1533000 լիտր ջուր։ Նայում եմ այս թվին և գիտակցում եմ, որ պետք է խնայել ջուրը։ Չէ՞ որ ջուրը սպառվող ռեսուրս է։ Եթե կրճատվի պոլիէթիլենային տոպրակների և պլաստիկ շշերի արտադրությունը, ապա կարող ենք բավականին խնայել ջուրը։ Ըստ իս՝ պարզապես մենք պետք է փորձենք ավելի խնայողաբար օգտագործենք ջուրը։

Մեծամորի ատոմակայանը միակ ատոմակայանն է Հարավային Կովկասում։ Այն գտնվում է Երևանից մոտ 36 կմ արևմուտք՝ Մեծամոր քաղաքի մոտակայքում։ Հիմա ԱԷԿ֊ի արտադրանքը բավարարում է Հայաստանի բնակչության կողմից օգտագործվող էլեկտրաէներգիայի 40%–ը։ 1988 թվականին Հայաստանում տեղի ունեցած երկրաշարժից հետո ծագած մի շարք խնդիրների և անհանգստությունների պատճառով ԱԷԿ֊ը ստիպված էին փակել։ Սակայն Հայաստանում էներգիայի պակասություն առաջացավ և 1993 թվականին Հայաստանի կառավարությունը ԱԷԿ֊ի վերաբացման որոշում կայացրեց։ Երկրորդ էներգաբլոկը գործողության բերվեց 1995 թվականի հոկտեմբերի 26-ին։ Մեծամորի ԱԷԿ-ը ունի շատ առանձնահատուկություններ։ Դրանցից մեկը ԱԷԿ֊ի յուրահատուկ կառուցվածքն է։ Մեծամորի ԱԷԿ֊ը այն սակավաթիվ ատոմակայաններից մեկն է, որի միջուկային ռեակտորը չունի շրջապատող պաշտպանիչ կառույց, ինչը հիմնականում կազմված է լինում պողպատից կամ կապարից։

Պատմություն

Մեծամորի ԱԷԿ-ը սկսվել է կառուցվել 1969 թ-ին։ Այն բաղկացած է երկու բաղադրիչից։ Առաջին բաղադրիչը սկսել է շահագործվել 1976 թ-ի դեկտեմբերի 22-ին, իսկ երկրորդը՝ 1980 թ-ի հունվարի 5-ին։ Կայանը կառուցվել է այնպես, որ այն կարողանա դիմանալ 9 մագնիտուտ ունեցող երկրաշարժին, հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ այն գտնվում է սեյսմիկ ոչ կայուն գոտում, որի սեյսմիկ կայունությունը 8 մագնիտուտ է։ Բայց 20 տարում ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհուրդը որոշում կայացրեց ատոմակայանի աշխատանքի դադարեցման մասին։ ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո, Հայաստանի Հանրապետությունը էներգիայի պակասի պատճառով լուրջ խնդիրներ ունեցավ, ինչի արդյունքում պետության կառավարությունը որոշեց վերագործարկել ատոմակայանի երկրորդ մասը։ Այսպիսով, կայանի երկրորդ մասը 5-6 տարի չգործելուց հետո սկսեց իր բնականոն աշխատանքը 1995 թ-ի նոյեմբերի 5-ին, որը հանգեցրեց Հայաստանի Հանրապետության էներգիայի պաշարների կտրուկ մեծացմանը։

Վտանգը

Որևէ մեխանիզմ չի կարող գործել հավերժ: Դա վերաբերվում է նաև ԱԷԿ-ներին։ Ատոմակայանի խափանումը կարող է վտանգել միլիոնավոր մարդկանց առողջությունը և հանգեցնել Հայաստանի Հանրապետության համարյա ամբողջ տարածքի ամայացմանը: Միջուկային ռեակտորի ներսում ճնշումը գերազանցում է 125 ատմոսֆերը, իսկ ջերմաստիճանը՝ 300 ցելսիուսը: Եվ դրա շահագործման համար պետք է 100 տոկոսանոց վստահություն, որ ռեակտորը կդիմանա այդ պայմաններին: Անգամ չնչին կասկածը կամ վստահության պակասը ատոմակայանի ապագործարկման հիմք է: Ավելին, կես դար առաջ նախագծված այս ռեակտորները չունեն անվտանգության բազմաթիվ համակարգեր, որոնցով կահավորված են ավելի նոր սերնդների ռեակտորները: Այս պահին Հայկական ԱԷԿ-ը բավարարում է Ատոմային Էներգետիկայի միջազգային գործակալությանը: Այսօր չկա որևէ ուսումնասիրություն, որը կասի, թե արդյո՞ք Մեծամորի ատոմակայանը կարող է աշխատել 2026 թվականից հետո: Բայց որոշակի պայմաններ հաշվի առնելով կարելի է ենթադրել, որ դրա անվտանգ շահագործման ժամկետն ավարտվում է: Առավել ևս, եթե հաշվի առնենք, որ 2026 թվականի դրությամբ Մեծամորի ատոմակայանի 2-րդ էներգաբլոկը կլինի աշխարհի ամենահին ռեակտորներից մեկը, դժվար է պատկերացնել դրա հետագա անվտանգ շահագործման հեռանկարը:

Ենթադրվում է, որ եթե  Մեծամորի ատոմակայանում պայթյուն տեղի ունենա, ապա այդ աղետն իր  մասշտաբներով կարելի է անվանել երկրորդ «Ֆուկուսիմա»: Մեծամորի ատոմակայանում հնարավոր աղետի հետևանքները կհամեմատվեն Չեռնոբիլի ատոմակայանի ողբերգության հետ: Փորձագետները պահանջում են դադարեցնել ատոմակայանի գործունեությունը, քանի որ շահագործման ժամկետը վաղուց է սպառվել:

Այսպիսով՝ Մեծամորի ատոմակայանը վատ ազդեցություն կարող է ունենալ այնտեղի բնակչության, նրանց առողջության վրա։ Ըստ իս՝ պետք է փնտրել այլընտրանքային էներգիա, որը կկարողանա բավարարել մեր բնակչության պահանջներին այնպես, ինչպես ատոմային էներգիան։ Իմ կաիծիքով՝ Հայաստանում կարող են օգտագործել քամուց ստացվող էներգիան։ Չէ՞ որ Հայաստանը լեռնային երկիր է և քամուց ստացվող էներգիան հեռանկարային է մեզ համար։ Դա և՛ էկոլոգիապես մաքուր ու անվտանգ է, և՛ բավականին էժան է։ Թեև Վահրամ Պետրոսյանը ասել է, որ ատոմային էներգետիկային այլընտրանք չենք կարող ունենալ։

1.Ինչպիսի՞ օդ ենք շնչում մենք:

Բոլորին հայտնի է, որ մթնոլորտը մի քանի գազերի խառնուրդ է ( 21% թթվածին, 78% ազոտ, 1% արգոն և այլ գազեր)։ Բայց քանի որ այժմ շատ են տեխնիկաները, գործարանները, ավտոմեքենաները, այդ պատճառով օդը աղտոտվում է։ Օդ են արտանետվում մի շարք վտանգավոր նյութեր, ինչպիսիք են՝ ածխածնի օքսիդը (CO), ծծմբի երկօքսիդը (SO₂), ազոտի օքսիդը (NO) և ազոտի երկօքսիդը (NO₂): Այսպիսով՝ մենք շնչում ենք էկոլոգիապես ոչ մաքուր, մեր առողջությունը վնասող օդ։

2.Ի՞նչն է աղտոտում մեր միջավայրի մթնոլորտը: 

Մթնոլորտը աղտոտող ծանրակշիռ պատճառ են փոխադրամիջոցները՝ մեքենաները, ինքնաթիռները և այլն: Տրանսպորտային միջոցները այրման թունավոր արգասիքները արտանետում են մթնոլորտ, որը բացասական ազդեցություն է ունենում և՛ օդի, և՛ մարդկանց առողջության վրա։ Ջերմաէլեկտրակայանները, որոնք աշխատում են հանքային վառելիքով` նավթով, քարածուխով, բնական գազով, մթնոլորտ են արտանետում հսկայական քանակությամբ գազային նյութեր: Այդ նյութերը հիմնականում թթվային օքսիդներ են։ Տեղումների ժամանակ օդում եղած այդ նյութերը լուծվում են ջրում` առաջացնելով «թթու անձրևներ», որոնք բացասական ազդեցություն են ունենում շրջակա միջավայրի վրա: Դրանք ոչնչացնում են շենքերը, հուշարձանները, ծառերը, լճերի ու գետերի ձկներին, թունավորում են սննդամթերքը և այլն: Օդի աղտոտման պատճառ է նաև գյուղատնտեսությունը։ Գյուղատնտեսության համար քիմիական նյութերի` պարարտանյութերի, հերբիցիդների և պեստիցիդների օգտագործումը աղտոտում են օդը թե՛ արտադրության, թե՛ կիրառության ընթացքում։

3.Ինչպե՞ս է ազդում աղտոտված մթնոլոտը ձեր առողջության վրա, բերել օրինակներ: 

Օդի աղտոտումը կարող է առաջացնել մի շարք հիվանդություններ։ Օրինակ՝ երիկամների և լյարդի խանգարում, աչքերի, կոկորդի և մաշկի բորբոքում, ստամոքսային և թոքային հիվանդություններ, քաղցկեղ և ալյն։

4.Ինչպե՞ս պահպանենք մթնոլորտը աղտոտումից:

Մթնոլորտը աղտոտումից պահպանելու համար կարելի է բենզինով աշխատող ավտոմեքենաները փոխարինել մետրոյով, որը ավելի քիչ վնաս է հասցնում մթնոլորտին։ Որոշ երկրներում փորձում են բենզինում կապարի քանակը նվազագույնի հասցնել, որը որոշ չափով կնվազեցնի օդի աղտոտումը։

5.Ինչպիսի՞ փոփոխություններ տեղի կունենան ՀՀ-ում կլիմայի գլոբալ տաքացման հետևանքով:

ՀՀ-ում կլիմայի գլոբալ տաքացումը կարող է ունենալ և՛ դրական, և՛ բացասական կողմեր։ Օրինակ՝ ձմեռային ջերմաստիճանի բարձրացումը կնվազեցնի ջեռուցման վրա ծախսվող էներգիայի քանակը, իսկ ամառային ջերմաստիճանի բարձրացման պատճառով օդի լավորակման համար էներգիայի պահանջի աճ կնկատվի։ Կնկատվի ջրի սակավություն։ Շատ շրջանների բնակչությունը կունենա ջրի պակաս։ ՀՀ-ում կաճեն այնպիսի մրգեր, որոք նախկինում երբեք չեն հանդիպել։

Մարդու բնակության և արտադրական գործունեության միջավայրը կոչվում է շրջակա միջավայր։ Մարդն իր գործունեությամբ ակտիվորեն ազդում է շրջակա միջավայրի վրա, և այդ ազդեցությունը կարող է լինել և՛ դրական, և՛ բացասական։ Չորացնելով ճահիճները և գերխոնավ հողատարածությունները՝ կրճատվել են հիվանդությունները, անտառապատվել են մի շարք ձորեր ու լեռնալանջեր և այլն։

1.Ինչու են պետք էկոլոգիական գիտելիքները, ինչու առաջացավ «Էկոլոգիա» գիտությունը:

Էկոլոգիական գիտելիքներ պետք են յուրաքանչյուրիս։ Դրանց շնորհիվ մենք ավելի ուշադիր ենք բնության հանդեպ։ Առանց էկոլոգիական գիտելիքների մենք չէինք իմանա, թե ինչպես ճիշտ օգտագործել բնական ռեսուրսները։ Բնական պաշարների ոչ խելամիտ օգտագործումը մեծ վնաս կարող է հասցնել բնությանը։ էկոլոգիան գիտություն է, որն ուսումնասիրում է բնությունը և նրա մեջ գոյություն ունեցող բոլոր բարդ փոխադարձ կապերը, որոնք Դարվինի կողմից դիտարկվել են որպես գոյության պայքարի պայմաններ։ Այս գիտությունը ստեղծվել է, որպեսզի կանոնակարգվի մարդու կողմից բնության շահագործումը։

2.Ինչպիսի միջավայրում է ապրում մարդը: Ինչպես են միմյանց վրա ազդում մարդը և շրջակա միջավայրը: Ինչ դեր ունի բնությունը մարդկության զարգացման գործում: 

Մարդը ապրում է քիչ կանաչածածկ և աղտոտված միջավայրում, որը մեծ վնաս է հասցնում մարդկանց առողջությանը։ Բնությանը և շրջակա միջավայրին մեծ վնաս են հասցնում տրանսպորտային միջոցները և բազմաթիվ գործարաններ։ Մարդը և շրջակա միջավայրը միմյանց վրա ունեն և՛ լավ, և՛ վատ ազդեցություններ։ Պարզ է, որ առանց բնության և բնական ռեսուրսների անհնար է ապրել։ Սակայն մարդիկ անգիտակցաբար վնասում են բնությունը, աղտոտում են մթնոլորտը և այլն։ Մենք պետք է ավելի ուշադիր լինենք բնության հանդեպ, քանի որ բնությունը մարդկության զարգացման գործում մեծ դեր ունի։ Մարդը, զարգանալով, ավելի շատ է օգտվում բնության բարիքներից և շահագործում դրանք։

3.Ինչպես կառավարել մարդու միջամտությունը բնության վրա:

Մարդու միջամտությունը բնության վրա ամբողջովին կանխարգելել հնարավոր չէ, բայց յուրաքանչյուրս կարող ենք ավելի խնայողաբար և ուշադիր օգտագործել բնական ռեսուրսները և պաշարները։ Այդ ժամանակ բնությունը ավելի քիչ վնաս կստանա։

4.Ինչ է սպասվում մեզ ապագայում: 

Թե ինչ է սպասվում մեզ ապագայում, պատասխանելը դժվար է։ Կարող են լինել և՛ լավ, և՛ վատ փոփոխություններ։ Եթե մթնոլորտի աղտոտման հարցով չզբաղվեն, ապա օզոնի շերտին մեծ վնաս կպատճառվի, իսկ այդ շերտը մեծ նշանակություն ունի մարդկանց կյանքում։ Այն պաշտպանում է մարդկանց ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներից։ Սակայն հնարավոր է, որ կմշակվեն բնության պահպանման վերաբերյալ մի շարք հարցեր, որոնք կօգնեն բնությանը աստիճանաբար վերականգնվել։