Category: Առցանց ուսուցում

Կարդալով պետության տնտեսական դերակատարության վերաբերյալ դասը՝ այժմ կառանձնացնեմ դասի հիմական մասերը, էությունը և համառոտ կնկարագրեմ իմ տեսակետը։

Պետության հիմնական տնտեսական գործառույթները

Պետության հիմնական տնտեսական գործառույթներն են՝

• հասարակական բարիքների արտադրությունը
• արտաքին բացասական ազդեցությունների նվազեցմանն ու դրականի խրախուսմանն ուղղված գործունեությունը
• տեղեկատվության անհամաչափության հաղթահարումը
• եկամուտների վերաբաշխումը
• հիմնարար հետազոտությունների իրականացումը

Ըստ իս՝ այս բոլոր տնտեսական գործառույթները շատ կարևոր են և՛ ժողովրդի, և՛ պետության համար։ Եթե չիրականացվի այս գործառույթներից անգամ մեկը, ապա երկիրը կունենա տնտեսական անկում։

Պետական բյուջեի բովանդակությունը

Քանի որ պետության կողմից իրականացվող բազմաթիվ գործառույթներ հսկայական ծախսեր են պահանջում, պետությունը ձեռնարկություններից և տնային տնտեսական ներկայացուցիչներից գումար է հավաքագրում։ Ասպես ձևավորվում է պետական բյուջեն։ Պետական բյուջեն պետական մարմինների գործունեությունն ապահովելու և պետության գործառույթներն իրականացնելու համար անհրաժեշտ դրամական միջոցների գոյացման ու ծախսման ձև է։  ՀՀ-ում պետական բյուջեն հաստատում է Ազգային ժողովը՝ կառավարության ներկայացմամբ, իսկ քննարկման և հաստատման կարգը սահմանվում է օրենքով։ Յուրաքանչյուր տարվա պետական բյուջեն, ինչպես նաև դրան նախորդող տարվա բյուջեի կատարման հաշվետվությունը հաստատվում է օրենքով։ Պետական բյուջեն պետության կարևորագույն ֆինանսական փաստաթուղթն է։ Պետության դրամական եկամուտների և ծախսերի հաշվեկշիռ, որ կազմվում է որոշակի ժամանակահատվածի համար։ Պետական բյուջերի էությունը որոշվում է հասարակության տնտեսական կարգով, պետության բնույթով ու ֆունկցիաներով։ Կապիտալիստական երկրների պետական բյուջեն ենթակա է արտադրության տարերային օրինաչափություններին, ուստի այն հանդես է գալիս որպես կողմնորոշիչ, մոտավոր նախահաշիվ։ Անկումներն ու ճգնաժամերը կրճատում են պետական բյուջեի եկամուտների մուտքերը՝ միաժամանակ առաջացնելով ծախսերի աճը։ Պետական բյուջեի անկայունությունը դրսևորվում է նաև նրա հաճախակի դեֆիցիտով, որը կապիտալիզմի ընդհանուր ճգնաժամի ժամանակաշրջանում դառնում է մշտատև։ 

Պետական բյուջեի ծախսերի ուղղությունները

Պետական բյուջեի միջոցով ֆինանսավորվում են պետական նշանակության ծրագրերը և ծախսերը` հետևյալ հիմնական ուղղություններով`

• ընդհանուր բնույթի պետական ծառայություններ.
• պաշտպանություն.
• հասարակական կարգի պահպանություն և անվտանգություն.
• կրթություն և գիտություն.
• առողջապահություն.
• սոցիալական ապահովություն.
• բնակարանային կոմունալ տնտեսություն.
• մշակույթ, սպորտ և կրոն.
• վառելիքաէներգետիկ համալիր.
• գյուղատնտեսություն, անտառային տնտեսություն, ջրային տնտեսություն և ձկնաբուծություն.
• լեռնահանքային արդյունաբերություն և հանքային հանածոներ (բացառությամբ վառելիքի), վերամշակող արդյունաբերություն, շինարարություն և բնապահպանություն.
• տրանսպորտ և կապ, ճանապարհային տնտեսություն.
• կառավարությանը օրենքով վերապահված իրավասությունների իրականացման այլ ուղղություններ:

Պահանջարկը դա ապրանքների ու ծառայությունների այն քանակն է, որը գնորդները ցանկանում են գնել տվյալ պահին, տվյալ գնով։ Պահանջարկի չափերը որոշվում են գնորդների բյուջեի միջոցով և վճարունակ հնարավորություններով, այսինքն՝ դրամական միջոցների այն գումարով, որով պետք է ապրանքներ գնվեն։ Տարբերում են բնակչության կամ անձնական և արտադրողների կամ արտադրական պահանջարկներ։ Պահանջարկի մեծությունը պայմանավորված է գնով։ Այդ մեծության վրա ազդում են գնային և ոչ գնային գործոններ։ Պահանջարկի մեծության միջև գործում է հակադարձ կամ բացասական կապ, այս հակադարձ կապն անվանվում է պահանջարկի օրենք։

Պահանջարկի օրենք

• Մարդիկ իրենց սովոր արդյունքից շատ գնում են միայն ապրանքի էժան լինելու դեպքում։ Բարձր գինը թուլացնում, իսկ ցածր գինն ուժեղացնում է գնում կատարելու գնորդի ցանկությունը․ գինը գնորդի համար խոչընդոտ է, որը խանգարում է նրան գնում կատարել։ Ինչքան մեծ է խոչընդոտը, այնքան քիչ ապրանք են գնում և հակառակը։
• Տվյալ արդյունքի հաջորդական միավորները բերում են ավելի պակաս բավարարվածություն․ սպառողներն արդյունքի լրացուցիչ քանակություններ կգնեն այն դեպքում, երբ դրանց գինն իջնի։
• Գործում է եկամտի էֆեկտը։ Եկամտի կրճատումը տանում է ծախսերի կրճատման։ Փողի նախկին գումարով կարելի է գնել տվյալ արդյունքի ավելի մեծ քանակություն, առանց այլընտրանքային ապրանքներից հրաժարվելու։ Մի ապրանքի գնի իջեցման շնորհիվ խնայված գումարով հնարավորություն է առաջանում ավելացնել մյուս ապրանքների պահանջարկը։
• Պահանջարկի օրենքն ունի նաև փոխարինման էֆեկտ, այն ենթադրում է, որ ավելի ցածր գնի դեպքում խթանվում է մարդկանց ավելի էժան ապրանքներ գնելու ցանկությունը՝ նմանատիպ այն ապրանքների փոխարեն, որոնք այդ ժամանակ համեմատաբար թանկ են։

Երբ մի ապրանքի գինը բարձրանում է, ապա դրա պահանջարկը նվազում է, բայց միաժամանակ բարձրանում է մեկ այլ՝ փոխարինող ապրանքի պահանջարկը։ Փոխարինող ապրանքները սպառման կամ օգտագործման ընթացքում ուղեկցում են միմյանց։ Այս դեպքում մի ապրանքի պահանջարկի աճը հանգեցնում է մյուսի պահանջարկի աճին։ Որքան մեծ են ապրանքի առաջարկի ծավալները, այնքան ցածր է դրա գինը և մեծ է պահանջարկը։ Որքան շատ են սպառողները, այնքան մեծ է պահանջարկը։

1. Ի՞նչ դեր ունեն կենսաբանական ռեսուրսները:

Կենսաբանական ռեսուրսները մեժ դեր ունեն մեր և մեզ շրջապատող աշխարհի համար։ Կենդանական և բուսական ռեսուրսները միասին կարելի է անվանել կենսաբանական ռեսուրսներ։ Այժմ կներկայացնեմ, թե որքան կարևոր են դրանք մեզ համար։ Որոշ բույսերը և կենդանիները մասնակցում են մոլորակի վրա ընթացող քիմիական նյութերի շրջապտույտին և սպառում են բույսերի կողմից ստեղծված կենսազանգվածը: Կենդանական աշխարհը շատ կարևոր է նաև արդյունաբերության համար, քանի որ այն բնական ռեսուրս է, որը հումք է տալիս սննդի արդյունաբերությանը, կաշվի-մորթեղենի արտադրությանը և մի շարք այլ արդյունաբերության ճյուղերին: Շրջապատի մաքրման գործում շատ կարևոր է լեշակերների կամ այլ կերպ ասած սանիտարների դերը։ Նրանք շրջակա միջավայրը մաքրում են թույլերից և հիվանդներից: Հողում բնակվող մի շարք կենդանիներ, փխրցլելով հողը՝ բարելավում են  դրա կառուցվածքը: Ջրում բնակվող փափկամարմինների և խեղգետինների որոշ տեսակներ մաքրում են ջրավազանները տարբեր վնասակար նյութերից և այլն: Այս բոլոր թվարկածներս կենսաբանական ռեսուրսների միայն մի փոքր մասն են կազմում։ Այստեղից կարող ենք ենթադրել, որ առանց կենսաբանական ռեսուրսների մեզ շրջապատող աշխարհը գոյություն չէր ունենա։

2.Ինչպես են փոխազդում բույսերն ու կենդանիները աշխարհագրական թաղանթի մյուս ոլորտների հետ: Բերեք օրինակներ: 

Բույսերն ու կենդանիները սերտ կապված են աշխարհագրական թաղանթի մյուս ոլորտների հետ:

Կապը ջրոլորտի հետ։ Օրգանիզմների ազդեցությունն առանձնապես մեծ է Համաշխարհային օվկիանոսի վրա: Ապրելով այդ ջրերում՝ ջրում ապրող օրգանիզմները ներշնչում են ջրերի թթվածինը, ջրի մեջ արտաշնչելով ածխաթթու գազ: Ծովերում ապրող օրգանիզմները ջրից վերցնում են նաև քիմիական նյութեր, զանազան աղեր և դրանցով ոչ միայն սնվում են, այլև կառուցում են իրենց կմախքներն ու խեցիները:

Կապը քարոլորտի հետ։ Շատ մեծ է նաև օրգանիզմների ազդեցությունը քարոլորտի վրա: Այդ ներգործությունն առանձնապես մեծ է երկրակեղևի վրա, որը կազմում է քարոլորտի վերին շերտը: Երկրակեղևի տարբեր խորություններում օրգանիզմների մնացորդներից առաջանում են մի շարք օրգանական նստվածքային ապարներ՝ նավթ, բնական գազ, ածուխ և այլն:

Հսկայական է նաև օրգանիզմների դերը հողառաջացման պրոցեսում, քանի որ հայտնի է, որ մահացած կենդանի օրգանիզմներից առաջանում է հումուսը։

3.Ի՞նչ միջոցառումներ է անհրաժեշտ բուսական և կենդանական ռեսուրսները պահպանելու համար: Որոնք է հնարավոր կիրառել ՀՀ-ում: 

Բուսական ռեսուրսների պահպանումը։

Բուսական ռեսուրսների պահպանման ու վերականգնման հիմնական ուղղություններն են՝

• Գենոֆոնդի պահպանում (գենոֆոնդը բուսատեսակների ժառանգական հատկանիշների ու հատկությունների ամբողջությունն է)
• Հատուկ պահպանվող տարծքների առանձնացում (արգելոցները, արգելավայրերը, ազգային պարկերը)
• Բույսերի «Կարմիր գրքի» ստեղծում         
• Անտառային տնտեսության կազմակերպում    
• Անտառային հրդեհների դեմ պայքար

Ըստ իս՝ Հայաստանում հնարավոր է կիրառել այս բոլոր միջոցառումները։ Մեծ մասը արդեն կիրառվում է և բավականին դրական արդյունքներ ունենք։

Կենդանական ռեսուրսների պահպանումը։

Կենդանական ռեսուրսների պահպանման ու վերականգնման գլխավոր ուղղություններն են

•  Կենդանիների համար միջավայր ծառայող ջրային և բուսական ռեսուրսների պահպանում և վերականգնում         
• Որսի կարգավորում         
• Կենսատեխնիկական միջոցառումների կիրառում        
• Կլիմայավարժեցում և վերաբնակեցում         
• Ձկների ձվադրման և միգրացիայի ուղիների պահպանում       
• Արժեքվոր ձկնատեսակների մրցակիցների ոչնչացում         
• Աքվակուլտուրայի զարգացում
• Հատուկ պահպանվող տարածքների ստեղծում

Այս միջոցառումների համակարգում գլխավորներից է կենդանիների որսի կարգավորումը: Որսը պետք է կատարվի հատուկ կանոնակարգով, որոշակի ժամկետներում և որոշակի քանակով։ Առանձին դեպքերում պետք է ընդհանրապես արգելվի: Որսի կարգավորումից բացի, կարևոր նշանակություն ունի որսահանդակների պահպանումը, այսինքն՝ այն վայրերի, որտեղ կենդանիների գոյության բնական պայմանները նպաստավոր են: Ըստ իս՝ ՀՀ-ում կարող են իրականացվել գրեթե բոլոր միջոցառումները։

4.Ի՞նչ  է կլիմայավարժեցումը: Բերել օրինակներ, նշեք բացասական ու դրական կողմերը: 

Բազմաթիվ կենդանատեսակներ աշխարհի մի շրջանից ներմուծվել են այլ շրջաններ, որտեղի կլիման տարբերվել է իրենց ապրելավայրի կլիմայից։ Այդ կենդանիներին վերաբնակեցնելով տարբեր վայրերում՝ սովորեցրել են հարմարվել նոր բնակլիմայական պայմաններին, ապրել նաև այդ կլիմայական պայմաններում։ Բնականաբար սա ունի իր և՛ դրական, և՛ բացասական կողմերը։ Վերաբնակեցման և կլիմայավարժեցման շնորհիվ հնարավոր է եղել վերականգնել ոչնչացման եզրին հասած մի շարք կենդանիների քանակը(սամույր, կուղբ, ծովակատու, սայգակ), իսկ որոշ կենդանիների՝ փրկել իսպառ ոչնչացումից (զուբր, ուսուրական վագր, սպիտակ արջ): Սակայն շատ դեպքերում, հենց դրա պատճառով էլ մի շարք կենդանիներ վերացել են։

Յուրաքանչյուր մարդ անհատականություն է, որը ունի յուրահատուկ և բոլորից տարբերվող բնավորության գծեր, կարծիք, ընդունակություններ։ Ես բացառություն չեմ։ Բնավորությունս հանգիստ է։ Սիրում եմ և՛ հանգիստ ու հանդարտ, և՛ աշխույժ միջավայր։ Կարողանում եմ շփվել տարբեր բնավորություն ունեցող մարդկանց հետ, բայց ոչ բոլորի հետ եմ ինձ զգում ազատ ու անկաշկանդ։ Ունեմ մի բնավորության գիծ, ինչը այդքան էլ չեմ սիրում։ Դա ամաչկոտությունն է։ Աշխատում եմ այդ ուղղության վրա ու կարող եմ ասել, որ ստացվում է, բայց ոչ միշտ։ Շատ մարդկանց եմ ճանաչում, որ սիրում են մենակությունը, բայց ես այդ շարքին չեմ պատկանում։ Միշտ խուսափել և վախեցել եմ մենակությունից։ Ըստ իս՝ նպատակասլաց եմ։ Շատ-շատ նպատակներ ու երազանքներ ունեմ, որոնք ցանկանում եմ իրականացնել։ Չեմ սիրում հանձնվել։ Ամեն կերպ փորձում եմ սկսած գործը ավարտին հասցնել։ Սիրում եմ մարդկանց օգնել։ Եթե օգնության կարիք ունեն, ապա չեմ կարող անուշադրության մատնել։ Նեղացկոտ եմ, բայց շուտ եմ ներում մարդկանց։ Երբեք ոչ մեկի չեմ նախանձել և չեմ փորձել նմանվել ինչ որ մեկի։ Մարդկանց մեջ այդ բնավորության գիծը երբեք չեմ սիրել։

Փողը ապրանքային տնտեսության հիմնական կատեգորիաներից մեկն է։ Փողի դասական բնորոշումն այն է, որ այն ընդհանուր համարժեք է համարվում և կարող է փոխանակվել մյուս բոլոր ապրանքների հետ։ Այն հանդիսանում է որպես համընդհանուր համարժեք, քանի որ նրա միջոցով հնարավոր է չափել, որոշել մյուս բոլոր ապրանքների արժեքը։ Փողի էությունն այն է, որ այն համարվում է արագ իրացվելի միջոց, որովհետև յուրաքանչյուր պահի փողը կարող է վերածվել ցանկացած ապրանքի։ Փողի էությունը դրսևորվում է նրանում, որ որոշակի սոցիալ-տնտեսական հարաբերությունների պայմաններում փողը կարող է վերածվել կապիտալի: Փողի հիմնական և աչքի ընկնող գործառույթները հետևյալներն են. փոխանակման միջոց, հաշվի միավոր, արժույթի շուկայի և երբեմն հետաձգված վճարման ստանդարտ: Այս բոլոր գործառույթները կատարող ապրանքը կարելի է անվանել փող:

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ապրանքափոխանակության մեթոդների օգտագործումը, կարող ենք ասել, որ տեղի է ունեցել առնվազն 100 000 տարի առաջ, թեև չկա որևէ վկայություն, որ հասարակությունը կամ տնտեսությունը հենվում է հիմնականում այս փոխանակությունների վրա: Փոխարենը, ոչ դրամային հասարակությունը գործել է հիմնականում տնտեսության շնորհների և պարտքերի սկզբունքների հիման վրա: Երբ փոխանակումը իսկապես տեղի է ունեցել, այն, որպես կանոն, եղել է օտար կամ պոտենցիալ թշնամիների միջև։ Ժամանակակից գիտնականները կարծում են, որ այս առաջին դետալներով մետաղադրամները ստեղծվել են մոտավորապես մ.թ.ա. 650-600 թվականներին։ Թղթային փողերը կամ թղթադրամները առաջին անգամ օգտագործվել են Չինաստանում Սոնգ Դինաստիայի ժամանակ: Այս թղթադրամները, որոնք հայտնի են որպես «Ջիաոզի», զարգացել են սկսած 7-րդ դարից և սրանց մասին տեղեկություններ ստացել ենք վարկային գրառումներից: Այնուամենայնիվ, նրանք չեն փոխարինել ապրանքային գումարներին և օգտագործվել են մետաղադրամի հետ միասին: 13-րդ դարում թղթային փողերը ճանապարհորդների միջոցով հայտնի դարձան Եվրոպայում,: Մարկո Պոլոն «Յուանյան դինաստիայի» ժամանակ գրել է թղթային փողերի մասին «Մարկո Պոլոյի ճանապարհորդություն» գիրքը, թե «Ինչպես է Մեծ Քաանը ծառերի կեղևը փոփոխել և ստեղծել թղթի նման ինչ-որ բան՝ իր երկրում փողային համակարգը ընդլայնելու համար»^[20]: Առաջին անգամ թղթադրամները թողարկվել են 1661 թվականին Սթոքհոլմսի բանկում և կրկին օգտագործվել են մետաղադրամի հետ միասին:

10 ՀԵՏԱՔՐՔԻՐ ՓԱՍՏ ՓՈՂԻ ՄԱՍԻՆ

1. Հին ժամանակներում որպես փող մարդիկ օգտագործել են ոչ միայն կենդանիներին և տարաբնույթ ապրանքներ, այլև արյուն:
2. Թղթադրամը իրականում թուղթ չէ, այլ կազմված է բամբակից և տարաբնույթ մանրաթելերից:
3. Թղթադրամը պարունակում է բավականին շատ վիրուսներ: Ավելին, ԱՄՆ-ում շրջանառվող դոլարների 90%-ի վրա կան թմրամիջոցների հետքեր:
4. Առաջին բանկոմատի գաղափարը ծնվել է լոգասենյակում, 1960-ական թվականներին: Գաղափարի հեղինակը գյուտարար Ջոն Շեֆերդ Բարոնն է:
5.  ԱՄՆ-ում շրջանառվում է ավելի շատ վճարային քարտեր, քան երկրում ապրող մարդկանց թիվն է:
6. Տարվա ընթացքում թողարկվում է Մոնոպոլիա խաղի ավելի շատ գումարներ, քան իրական թղթադրամներ:
7. ԱՄՆ-ում թղթադրամների կյանքի տևողությունը մինչև 8 տարի է:
8. ԱՄՆ-ից դուրս շրջանառվում է ավելի շատ դոլար, քան ԱՄՆ-ի ներսում:
9. Միջին վիճակագրական ամերիկացին իր ողջ կյանքի ընթացքում վճարում է տարաբնույթ տոկոսավճարներ:
10. Եթե ԱՄՆ-ում թղթադրամները փոխարինվեն մետաղադրամներով, երկիրը կարող է տնտեսել մեծ գումարներ, մասնավորապես, շուրջ 5.5 մլրդ ԱՄՆ դոլար՝ 30 տարվա ընթացքում: 

Բանկերի և դրանց գործունեության մասին ՀՀ օրենքը

Բանկն իրավաբանական անձ է, որն իրավունք ունի սույն օրենքով սահմանված կարգով տրված լիցենզիայի հիման վրա իրականացնել բանկային գործունեություն: Բանկային գործունեություն է համարվում ավանդներ ընդունելը կամ ավանդներ ընդունելու առաջարկությամբ հանդես գալը և ավանդն ընդունողի անունից և ռիսկով դրանք տեղաբաշխելը՝ վարկեր, ավանդներ, դեպոզիտներ տրամադրելու և ներդրումներ կատարելու միջոցով: Բանկային ավանդ է համարվում բանկ ներդրված այն ավանդը, որը, համաձայն գործարքի պայմանների,

• ենթակա է վերադարձման հատուցմամբ կամ առանց հատուցման՝ գումարը տրամադրողի (ավանդատուի) առաջին իսկ պահանջով կամ ավանդատուի եւ բանկի միջեւ համաձայնեցված ժամկետում.
• չի տրամադրվել այն օգտագործելու ռիսկը ավանդատուի կողմից ստանձնելու համաձայնությամբ.
• չի տրամադրվել որպես գույք կամ գույքային իրավունքներ վարձակալելու կամ ձեռք բերելու, աշխատանք կամ ծառայություն մատուցելու հատուցում, կամ որպես պարտավորության ապահովման միջոց:

Բանկային ավանդ է համարվում նաեւ բանկում բացված հաշվարկային, ընթացիկ, ժամկետային, խնայողական կամ նման այլ հաշիվը, ինչպես նաև բանկային ավանդի վրա հաշվարկված, բայց ավանդատուին չվճարված տոկոսները կամ այլ հատուցումը:

Առանց Կենտրոնական բանկի կողմից տրված բանկային գործունեության լիցենզիայի Հայաստանի Հանրապետության տարածքում բանկային գործունեություն իրականացնելն արգելվում է:

Հայաստանի Հանրապետության բանկային համակարգն ընդգրկում է Հայաստանի Հանրապետության Կենտրոնական բանկը, Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող բանկերը, նրանց մասնաճյուղերը, ներկայացուցչությունները, գործառնական գրասենյակները, ինչպես նաև օտարերկրյա բանկերի Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող մասնաճյուղերն ու ներկայացուցչությունները: Հայաստանի Հանրապետության տարածքում բանկերի գործունեությունը կարգավորվում է սույն օրենքով, «Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկի մասին», «Բանկերի սնանկացման մասին», «Բանկային գաղտնիքի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքներով, այլ օրենքներով, իսկ դրանցով նախատեսված դեպքերում եւ սահմաններում՝ Կենտրոնական բանկի նորմատիվ ակտերով:

Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող բանկերը Հայաստանի Հանրապետությունում եւ նրա տարածքից դուրս կարող են հիմնել ներկայացուցչություններ՝ սույն օրենքով սահմանված կարգով: Բանկի ներկայացուցչությունը բանկի՝ իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեցող և բանկի գտնվելու վայրից դուրս գտնվող առանձնացված ստորաբաժանումն է, որը ներկայացնում է բանկը, ուսումնասիրում է ֆինանսական շուկան, բանկի անունից կնքում է պայմանագրեր, իրականացնում է համանման այլ գործառույթներ: Ներկայացուցչությունը բանկային գործունեություն և սույն օրենքով սահմանված ֆինանսական գործառնություններ իրականացնելու իրավունք չունի: