Author: martitrosyanmeline

«Սամվելը» հայ գրող Րաֆֆու պատմական վեպերից է։ Րաֆֆին «Սամվելը» սկսել է գրել է 1884 թ. և ավարտել է1886 թ.։ Առաջին անգամ հրատարակվել է Թիֆլիսի «Արձագանք» շաբաթաթերթում։ Առանձին գրքով առաջին անգամ լույս է տեսել 1888 թ.։ «Սամվելը» համարվում է հայկական գրականության լավագույն կոթողներից մեկը։Նկարագրելով Հայաստանի ծանր վիճակը 4-րդ դարում, Րաֆֆին ձգտում էր նկարագրել Հայաստանը 19-րդ դարում, երբ այն գտնվում էր Թուրքիայի և Ռուսաստանի տիրապետության տակ։ Ցարական իշխանությունը այրում էր հայկական գրքերը, փակում եկեղեցիները և ոչնչացնում լեզուն։ Րաֆֆին չէր կարող լուռ նայել այդ ամենին։ «Գրելով այս վեպը ես նպատակ եմ ունեցել այդպիսի նկարագիր մեր պատմական անցյալից»-գրել է Րաֆֆին։Վեպը ներառված է հայկական ուսումնական ծրագրի մեջ։ Դրա հիմնական գաղափարներից են հայրենասիրությունը և ազատագրական պայքարի կոչը։ Բոլոր հերոսները հայրենասիրություն են խորհրդանշում, նույնիսկ կանայք, ովքեր (Աշխենը, Համազասպուհին, թագուհի` Փառանձեմը) պատրաստ են իրենց արյունը թափել հանուն հայրենիքի։Վեպի համար նյութ է ծառայել Փավստոս Բուզանդի և Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմությունները»։ Վեպը բաղկացած է Հառաջաբանից, երեք գլուխներից և փակագծերի մեջ հավելվածից։

Սյուժե

Գործողությունը տեղի է ունենում IV դարում Հայաստանում, երբ պարսից արքա Շապուհը գերում է Արշակ Բ-ին, և Հայաստանը մնում է անպաշտպան, Շապուհը Արշակ Բ-ին պահում է Խուժիստանի Անհուշ բերդում։ Մերուժան Արծրունին և Վահան Մամիկոնյանը դավաճանում են հայրենիքը և սկսում են ծառայել Շապուհին, որի դիմաց Շապուհը Մերուժան Արծնունուն խոստանում է հայոց գահը, իսկ Վահան Մամիկոնյանին հայոց սպարապետության պաշտոնը։ Վահան Մամիկոնյանի որդին` Սամվելը, իմանալով հոր դավաճանության մասին, որոշում է հորեղբոր որդու՝ Մուշեղ Մամիկոնյանի հետ պաշտպանել Հայաստանը։ Սամվելը սպանում է իր հորը հայրենիքը և կրոնը դավաճանելու համար։ Իսկ հայկական եկեղեցում պարսկացած մոր արյունով հանգցնում է վերջին պարսկական կրակը իր հայրենիքում։

Հովհաննես Երզնկացի

Հովհաննես Երզնկացին հայ նշանավոր վարդապետ և մատենագիր է։ Ծնվել է 1225-1230 թվականների միջև, Մեծ Հայքի Եկեղյաց գավառում։ Երզնկացի է կոչվել կամ իր ծննդավայրի անունով և կամ տեղի հռչակավոր վանքերում կրթություն ստացած լինելու պատճառով։ Նա հայտնի էր Պլուզ մականունով։ Պլուզ մականունը նրան, հավանաբար, տրվել է կարճ հասակ ունենալու համար։ Դրա մասին է ակնարկում նաև ժողովրդական ավանդությունը, ըստ որի նա եղել է փոքրամարմին։ Երզնկացու ուսուցիչը եղել է Վարդան Արևելցին, որին նա միշտ հիշում էր երախտագիտությամբ և անվանում էր իր հոգևոր հայրը։ Երզնկացին հմտացել է փիլիսոփայություն, տիեզրագիտություն, քերականություն մեջ, խորամուխ է եղել արվեստների, երաժշտության, բժշկության ու զանազան այլ բնական գիտությունների մեջ։

1270-1280-ական թվականներից սկսվում է նրա եռանդուն գործունեության շրջանը, նա մասնակցում է երկրի թե՛ գիտական և թե՛ քաղաքական կյանքի ամենակենսական իրադարձություններին։ 1280 թվականին նա արդեն Երզնկա քաղաքի արհեստավորների ու առևտրականների համար կազմակերպված «եղբայրության» հոգևոր հայրն էր, որ «Սահման և կանոնք» էր գրում նաև «տղայահասակ մանկանց աշխարհականաց» համար։ 1281 թվականին Երզնկացին մեկնում է Թեոդուպոլիս (Կարին), որպես կաթողիկոսի հատուկ պատվիրակ, ապա պատվեր է ստանում քերականության մեկնություն գրելու, որն ավարտում է 1291 թվականին։ 1293 թվականին Երզնկացին կնքում է իր մահկանացուն։ Նրա շիրիմն ամփոփված է Երզնկայի Սբ. Նշան եկեղեցու առաջնորդական աթոռի տակ։

Հովհաննես Երզնկացու անունով մեզ հասել են փիլիսոփայական, բնագիտական, տիեզերագիտական, քերականական, կանոնական, խրատական, մեկնողական, դավանաբանական-քաղաքական, աստվածաբանական և այլ բնույթի բազմաթիվ գործեր ու չափածո երկեր, որոնց թիվն անցնում է հարյուրից։ Երզնկացու արձակի հիմնական ու առանցքային գաղափարներն իրենց հուզական արտահայտությունն են գտել նրա չափածոյում։ Դրանք աշխարհիկ և կրոնական ստեղծագործություններ են՝ տաղեր, շարականներ, ողբեր, մեղեդիներ, խոհա-խրատական, իմաստաբանական քառյակներ։ Երզնկացու չափածոն զարգանում է երեք հիմնական ուղղությամբ՝ կրոնական, գիտական և աշխարհիկ։ Կրոնական երկերից հայտնի են 《Զիմ գեղեցիկ զարդերքն առին》֊ը, 《Ես աղաչեմ զձեզ, սերովբէք》֊ը։ Աշխարհիկ երկերը խրատ են ուսման, գիտության, ընտանիքի ու կենցաղի բարոյակրթման, առաքինության։ Սրանք ծառայում են միևնույն նպատակին՝ դաստիարակել, լուսավորել ազգը, մաքրել հասարակությունն արատներից, վերացնել չարիք ծնող պատճառները՝ տգիտությունը, անուսումնությունն ու վատ բարքերը։

Արտաշես և Սաթենիկ

Ըստ առասպելի՝ ալանները ներխուժել էին Հայաստան։ Հայոց արքա Արտաշեսը դուրս էր եկել նրանց դեմ պատերազմի։ Ալանների ազգը ետ է նահանջում և բանակ է դնում Կուր գետի հյուսիսային ափին։ Իսկ հայ ազգը գալիս բանակում է գետի հարավային կողմում։ Հայոց զորքերն, Ալանների որդուն բռնելով, տանում են Արտաշեսի մոտ։ Ալանների թագավորը հաշտություն է խնդրում, խոստանում է Արտաշեսին տալ ինչ ցանկանա, միայն թե բաց թողնի որդուն։ Արտաշեսը չի համաձայնում ետ վերադարձնել արքայազնին։ Պատանու քույրը գալիս է գետի ափը և ձայն է տալիս Արտաշեսին.

Արտաշեսը, տեսնելով գեղեցիկ արքայադստերը, սիրահարվում է նրան։ Նա անմիջապես Սմբատ Բագրատունուն ուղարկում է ալանների թագավորի մոտ՝ խնդրելու արքայադստեր՝ Սաթենիկի ձեռքը։ Ալանաց թագավորը, իրենց սովորության համաձայն, գլխագին է պահանջում դստեր համար։ Այդ պատճառով՝ Արտաշեսը որոշում է փախցնել ՍԱթենիկին։

Հեծավ արի արքա Արտաշեսը գեղեցիկ Սևուկ նժույգը Եվ հանեց ոսկեօղ շիկափոկ պարանը Եվ որպես սրաթև արծիվ անցկացավ գետը Եվ նետեց ոսկեօղ շիկափոկ պարանը, Գցեց մեջքը ալանաց օրիորդի Եվ շատ ցավեցրեց մեջքը փափուկ օրիորդի՝ Արագ հասցնելով նրան իր բանակը։

Արտաշեսը Սաթենիկին բերում է Արտաշատ մայրաքաղաք։ Ալանաց թագավորը, տեսնելով Սաթենիկի երջանկությունը, որոշում է դաշինք կնքել հայ ազգի հետ։ Թագավորները հաշտվում են և տեղի է ունենում մի մեծ արքայական հարսանիք, որի ժամանակ ոսկի ու մարգարիտ էր տեղում.

Ոսկի անձրև էր տեղում Արտաշեսի փեսայության պահին, Մարգարիտ էր տեղում Սաթենիկի հարսնության պահին։

1. The first time a message was transmited over a telegraph was in 1840.

2. Can you confirm that this is your handwriting

3. I took a detour to avoid traffic.

4. We were all very weary after the long trip.

5. There is merit in being a good listener.

6. The judge listened to the burglar’s of plea not guilty.

7. The runner and catcher were about to collide at home plate.

8. Tyrone was relieved that he didn’t have any more work to do.

9. When you run a company you have at least one new dillema every day to solve.

10. Did you verified our reservations at the hotel?

11. We were baffled as to who murdered the wretched* old man.

12. After having been married to Arthur for thirty years, Selma could anticipate going to say.

Փրինթինֆո հրատարակչությունները համատեղ հրատարակել են Կոմիտաս վարդապետի  մասին հուշերի եւ վկայությունների  ծավալուն հատոր, որը, ինչպես եւ վերջերս  տպագրված Կոմիտասի նամականին, հրատարակության է պատրաստել Գուրգեն Գասպարյանը: Հեղինակների թվում են Մանուկ Աբեղյանը, Հրաչյա Աճառյանը, Գարեգին Լեւոնյանը, Մարգարիտ Բաբայանը, Փանոս Թերլեմեզյանը, Ավետիք Իսահակյանը եւ ուրիշներ:
Կոմիտաս մեծ ընթերցասեր մըն էր, ուժեղ էր հայոց լեզվի մեջ, և հայոց պատմությունը շատ լավ գիտեր։ Մասնավորապես կկարդար Մովսես Խորենացի և Նարեկացի, իսկ Աբովյանին «Վերք Հայաստանին» կանվաներ իր մասունքը։

Կոմիտաս քաջ պարող մըն ալ էր… Մարդկային բացառիկ առաքինություններու ծով էր։ Չափազանց աշխատասեր, աննկուն կամքի տեր, անկեղծ, բարեհոգի, ընկերասեր, քաղցր ու համեստ՝ ամենուն նկատմամբ։ Մաքրակրոն էր ան և մեծ հայրենասեր մը։ Բացի իր երաժշտական հանճարից, այլ շնորհքներ էլ ուներ. բանաստեղծ էր և ճարտար կոմիկ դերասան։ Վերին աստիճանի սրամիտ, կենսուրախ և պատրաստաբան էր Կոմիտաս և սիրված ճեմարանի մեծեն ու փոքրեն։

Կոմիտասի ձայնը մեծ դիապազոն ուներ։ Բեռլին գտնված միջոցին հայ ժողովրդական երգերը անձնապես ցուցադրած համերգեն վերջ, Բեռլինի օպերայի տնօրենը անձամբ կհրավիրե զինքը իբրև օպերայի գլխավոր երգիչ և կխոստանա բացառիկ վճարում։ Կոմիտասը կպատասխանե անոր. «Իմ երգչի կարողությունները մեկ նպատակի միայն կծառայեն, մեծ ժողովուրդիս երգն ու երաժշտությունը ծանոթացնել երաժշտական աշխարհին և ապացուցել, որ հայ ստեղծագործ ժողովուրդը սկզբնական դարերեն ունեցեր է իր ինքնուրույն երգն ու երաժշտությունը»…: (Հրաչյա Աճառյան)

Կոմիտասը չափազանց ուրախ և չափազանց աշխատասեր էր։ Նրա բնավորությունը միալար չէր, նա խիստ դյուրագրգիռ և երբեմն էլ բարկացող էր։ Սակայն նրա բարկությունը նման էր քամիներից քշվող ամպի ծվեններին, որոնց միայն մի վայրկյան է հաջողվում արևի լույսը խափանել, բայց այդ ծվենների արագորեն անցնելուց հետո՝ նորից արև, նորից զվարթություն և նորից ծիծաղ է տիրապետում։ Կոմիտասի զգայուն հոգին տառապում էր ուրիշների վշտերով։ Նա հեռուներում գտնվող իր ընդունակ, բայց չքավոր աշակերտներին օգնում էր հնարավորին չափ։ (Փանոս Թերլեմեզյան)

Կոմիտասը մեր ժողովրդի հպարտությունն է, նրա գործը՝ մեր ազգային անսպառ հարստությունը… Նա հայտնագործել է մեր ազգային երգը, հայկական երաժշտությունը, ազգային մելոսը՝ ինքնուրույն և անաղարտ։ Նա հիմն է դրել ազգային երաժշտական կուլտուրային… Կոմիտասը հայ երգով լույս աշխարհ հանեց դարերի խավարի մեջ կեղեքված ժողովրդի խուլ բողոքն ու ցասումը բռնության, ստրկության դեմ. նրա խեղդված վիշտը, իրավազուրկ կյանքը և պայծառ ապագայի հանդեպ տածած հավատը։ (Ավետիք Իսահակյան)

Կոմիտասի երաժշտությունը մի այնպիսի ոճական անաղարտություն է, մի այնպիսի վսեմաշուք լեզու, որ դժվար է շրջանցել այն, դժվար է այս կամ այն կերպ նրան չառնչվելը, նրա ազդեցությունը չկրելը։ Ես միշտ գերված եմ եղել և գերված կմնամ Կոմիտասի երաժշտությամբ։ (Արամ Խաչատրյան)

Նրա մեծությունն իր մեջ է, ոչ ոք չի սովորեցրել, բայց նա զգացել է, մտել բնության մեջ։ Այս երաժշտությունն իր կանոններն ունի, որը թելադրված է մեր երկրի ու ժողովրդի ոգով…(Մարտիրոս Սարյան)

«Քաոս» վեպը գրվել է 1896-97 թվականներին, սակայն վեպի թեման և սյուժեն գրողին սկսել է մտահոգել 80-ական թվականներից։ Ներքուստ լարված աշխատանքը տևում է շուրջ տասնհինգ տարի, ինչի համար հիմք է հանդիսանում 1881-82 թվականներին Բաքվում մի նշանավոր գերդաստանում ծագած խռովությունը։Վեպը սկսվում է Մարկոս աղա Ալիմյանի մահվան տեսարանով։ Նրա թողած կտակով հարստությունը մնում է ավագ որդուն՝ Սմբատին, իսկ միջնեկ որդին՝ Միքայելը, կարող է բաժին ստանալ, եթե դարձի գա և ամուսնանա հայ աղջկա հետ։ Կտակի երկրորդ կարևոր հատվածն այն էր, որ Սմբատի երեխաները իրավունք ունեն հարստությունը ժառանգել միայն այն դեպքում, երբ Սմբատը բաժանվի ռուս կնոջից։Սմբատն իր ուսանողական տարիներին հրապուրվել էր ազատամիտ գաղափարներով և հոր հարստությունը համարում էր անարդար վաստակ։ Սակայն նա իր երբեմնի իդեալները «թաղում է նավթահորերի մեջ» և դառնում տիպիկ բուրժուա գործարանատեր։ Վեպում Սմբատի անկումը լիակատար է, նա սկսում է նույնիսկ այցելել Միքայելի և Արշակի հաճախած շրջանները՝ հյուրանոցների արբեցուցիչ մթնոլորտում փնտրելով ժամանակավոր մոռացում։ Բարդանում են նաև նրա հարաբերությունները կնոջ՝ Անտոնինա Իվանովնայի հետ։ Բաքու գալուց հետո Անտոնինան հարազատ է մնում նախկին համոզմունքներին, իսկ Սմբատը դառնում է բոլորովին այլ մարդ։Միքայելը բուրժուական «ոսկի երիտասարդության» ներկայացուցիչ է, ցանկասեր և փչացած մի անձնավորություն։ Սակայն հեղինակը, վերափոխելով նրա կերպարը, դարձնում է նրան կարգին մարդ։ Միքայելին առաջին անգամ ցնցում է Անուշի եղբոր՝ Գրիշայի ապտակը, երկրորդ ապտակը նա ստանում է Շուշանիկից, այնուհետև նա մի քանի անգամ ծեծվում է, դրան ավելանում են Շուշանիկի սերը և ավագ եղբոր խրատները, ու Միքայելը միանգամայն վերափոխվում է։ Դա է փաստում նաև այն, որ վեպի վերջում հրդեհի ժամանակ Սմբատը փող է խոստանում Շուշանիկի հորն ազատողին, իսկ Միքայելը, կյանքը վտանգի ենթարկելով, ինքն է մտնում բոցերի մեջ և ազատում։Ալիմյանի կրտսեր որդին՝ տասնվեցամյա Արշակը, նույնպես դարձել է «կյանքը սիրողներից»։ Հաջողված կերպար է նաև Ալիմյանների փեսան՝ Մարութխանյանը։ Նա համոզում է Միքայելին ստեղծել «կոնտր-կտակ», որի միջոցով կարող էր հոր ժառանգությունը վերցնել իրեն։ Սկզբում Միքայելը համաձայնվում է, բայց հետո զղջում է և հետ կանգնում։Վեպն ավարտվում է Միքայելի և Շուշանիկի միությամբ և Սմբատի լիարժեք կործանմամբ։

Use the words in the box to complete the opinions below.

1. ‘Education is not about developing your interpersonal skills but about learning facts’.‘
2. Frequent examinations are a much more reliable and useful way of measuring performance than continuous assessment‘.
3. ‘Streaming is an excellent idea because it enables students with a similar ability to work at the same place’.
4. ‘The most important aspect of education is the curriculum, or subject which are taught’.
5. ‘Private education creates elitism and encourages inequality in society, which is absolutely disgusting’.
6. ‘Copying someone else’s ideas, plagiarism, cheating in exams, and buying qualifications is sometimes necessary’.
7. ‘It’s easier to get good grades nowadays because education is dumbing down. Qualifications are worth less than in the past’.

Կոմիտաս (Սողոմոն Գևորգի Սողոմոնյան) հայ երգահան, երգիչ, երաժշտական էթնոլոգ, երաժշտագետ, վարդապետ և ուսուցիչ, բանահավաք, խմբավար, մանկավարժ, հայկական ազգային կոմպոզիտորական դպրոցի հիմնադիր է: 1881-1893 թվականներին սովորել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում: 1894 թվականին ձեռնադրվել է աբեղա և ստացել Կոմիտաս անունը։ 1895 թվականին Կոմիտասին շնորհվել է վարդապետի հոգևոր աստիճան։ Կոմիտասը մեծ դեր խաղաց հայ երաժշտական մշակույթի պատմության մեջ: Հայ հոգևոր և ժողովրդական երաժշտությանը վերաբերող իր գիտական ուսումնասիրությունները Կոմիտասը ներկայացրել է Եվրոպայի մի շարք քաղաքներում (Բեռլին, Փարիզ, Ժնև, Լոզան և այլն)։ Կոմիտասը նպատակ ուներ ապացուցել աշխարհին, որ «հայն ունի ինքնուրույն երաժշտություն»։ Կոմիտասի ստեղծագործական ոճը շատ յուրահատուկ է։ Նրա երաժշտական ժառանգությունն ընդգրկում է վոկալ, խմբերգային՝ ժողովրդական և հոգևոր, և դաշնամուրային ժանրի ստեղծագործություններ: Որպես երգիչ և խմբավար՝ Կոմիտասը բազմաթիվ համերգներ է ունեցել Հայաստանում, Եվրոպայում, Եգիպտոսում, Կոստանդնուպոլսում, Թիֆլիսում և այլուր։ Նրա կատարումներով մարդիկ մշտապես հիացել են։ Կոմիտասը դասավանդել է Գևորգյան ճեմարանում, ինչպես նաև մասնավոր դասեր վարել Կոստանդնուպոլսում: Նրա աշակերտներից ոմանք հայ երաժշտության բնագավառում կարևոր դեր խաղացին։ Օրինակ՝ Բարսեղ Կանաչյանը դարձավ կոմպոզիտոր, Վարդան Սարգսյանը եղավ նրա ստեղծագործությունների տարածողը և այլն։

Կոմիտասը հավաքել և գրառել է ավելի քան 3000 հայկական ժողովրդական երաժշտության նմուշներ, որոնցից ավելի քան կեսը հետագայում կորել է և միայն մոտ 1200-ն է պահպանվել: Բացի հայ ժողովրդական երգերից՝ նա նաև հետաքրքրվել է այլ մշակույթներով։

Հայոց ցեղասպանության ժամանակ՝ 1915 թվականի ապրիլին, օսմանյան կառավարության կողմից Կոմիտասը ձերբակալվում է և աքսորվում բանտարկյալների ճամբար: Նրան շուտով ազատում են, որից հետո ստանում է հոգեկան խանգարում: Հայերի զանգվածային կոտորածների մասին լուրերը շարունակում են խաթարել նրա զգայուն հոգեկան վիճակը։ Նրան սկզբում տեղավորում են թուրքական ռազմական հոսպիտալում և ապա՝ տեղափոխում Փարիզի հոգեբուժարաններ, որտեղ էլ տառապանքների մեջ անց է կացնում իր կյանքի վերջին տարիները: Մահացել է 1935 թվականի հոկտեմբերի 22-ին՝ Փարիզում։

Ստեղծագործությունները

«Պատարագ»

Կոմիտասի գլխավոր աշխատանքն իր «Պատարագն» է, որը մինչև այսօր առկա է եկեղեցու ծիսակատարության մեջ։ Պատարագի մշակումը նա սկսել էր 1892 թվականին, բայց երբեք չավարտեց Առաջին համաշխարհային պատերազմի բռնկման պատճառով։ «Պատարագ»-ն առաջին անգամ հրատարակվել է 1933 թվականին Փարիզում և առաջին անգամ ձայնագրվել է 1988 թվականին, Երևանում։ 

Այլ ստեղծագործություններ

Կոմիտասն իր ստեղծագործական կյանքի մեծ մասը նվիրել է հայ ժողովրդական երաժշտության ուսումնասիրմանն ու մշակմանը։ Կոմիտասի հեղինակային գործերի առաջին փորձերը՝ «Ազգային օրհներգը», Հովհաննես Հովհաննիսյանի «Գյուղի ժամը» ոտանավորի երաժշտականացումը վերաբերում են ճեմարանական տարիներին։ Անհամեմատ բարձրորակ են Բեռլինի ուսանողական տարիների գործերը՝ գերմանական պոետների բանաստեղծություններով գրված ռոմանսներն ու խմբերգերը, «Առ գետս Բաբելացվոց» սաղմոսը, «Մայրենի Լեզու» խմբերգը։ Կոմիտասի՝ ժողովրդական սկզբնաղբյուրից անկախ ստեղծագործություններից են նաև «Գարուն» ծավալուն խմբերգը, «Ճեմում էի բուրաստանում» ռոմանսը, «Հայկական ընդհանուր բարեգործական միության քայլերգը» և այլն։
Կոմպոզիտորի ինքնուրույն ստեղծագործությունների շարքում են նաև նրա օպերային մտահղացումները։ Ցավոք, քնարական-կենցաղային «Անուշ», երգիծական-կենցաղային «Քաղաքավարության վնասները», պատմահայրենասիրական «Վարդան» և դյուցազնա-հերոսական «Սասունցի Դավիթ» օպերաների ստեղծման աշխատանքները կոմպոզիտորին չի վիճակվել ամբողջացնել։ Կոմիտասի հայտնի ստեղծագործություններից է «Կաքավի երգը»՝ գրված մենակատար-երգչի, երգչախմբի և դաշնամուրի համար։ Այն ծնվել է կոմպոզիտորի և հայ հայտնի բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանի համագործակցության արդյունքում։

Կոմիտասի հուշարձանը

Կոմիտասի հուշարձան, գտնվում է Երևանի կենտրոնում՝ Կոմիտասի անվան կոնսերվատորիայի առջևի պուրակում, տեղադրվել է 1988 թվականին։ Ընդգրկված է Երևանի Կենտրոն վարչական շրջանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։

Կոմիտասի թանգարան-ինստիտուտը

Կոմիտասի թանգարան-ինստիտուտը 2015 թվականին ստեղծված թանգարան է Հայաստանի մայրաքաղաք Երևանում։ Թանգարան-ինստիտուտը միտված է կոմիտասագիտության զարգացմանը, Կոմիտասի ստեղծագործական ժառանգության հետազոտմանը և հանրահռչակմանը։ Թանգարանը գտնվում է Երևանի Կոմիտասի անվան զբոսայգու հարակից տարածքում: Կառուցվել է նախկին մշակույթի պալատի հիման վրա, որը 1949 թվականին նախագծել է ճարտարապետ Կորյուն Հակոբյանը: Նորաստեղծ կառույցի ճարտարապետը Արթուր Մեսչյանն է:

Վանո Սիրադեղյանը ՀՀ պետական, կուսակցական, հասարակական, գրական գործիչ է։ 1990-ական թվականներին եղել է Հայաստանի Հանրապետությունում իշխանության եկած Հայոց Համազգային շարժման (ՀՀՇ) առաջնորդներից։ Վանո Սիրադեղյանը ՀՀ֊ի պատմության մեջ մտել է որպես հակասական կերպար. ոմանց համար նա մարդասպան է` տարբեր հանցագործություններ կատարած, մյուսների համար՝ լավ քաղաքական վերլուծաբան և Հայաստանի լավագույն արձակագիր։ Նրա անունը կապվում է մի շարք քաղաքական սպանություննների, հետապնդումների, պաշտոնական դիրքը չարաշահելու հետ։

1966-1969 թվականներին Վանո Սիրադեղյանը ծառայել է ԽՍՀՄ բանակում։ 1974 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանը և աշխատել է մի շարք պարբերականներում։ 1988 թվականից անդամակցում է ՀՀՇ կուսակցությանը։ Նույն թվականին անդամագրվել է «Ղարաբաղ կոմիտեին»՝ աստիճանաբար դառնալով Լևոն Տեր-Պետրոսյանի թիմի ակտիվ դերակատարներից։ Նույն թվականի դեկտեմբերին խորհրդային իրավապահ մարմինների կողմից կոմիտեի մի շարք անդամների հետ ձերբակալվում և բանտարկվում է մինչև 1989 թվականի մայիսը։ 1991-1992 թվականներին աշխատել է որպես Հայաստանի Հանրապետության նախագահի ներքին քաղաքականության և սոցիալական հարցերի խորհրդական։ 1992-1997 թվականներին եղել է Հայաստանի Հանրապետության Ներքին գործերի նախարար, 1997-1998 թվականներին՝ Երևանի քաղաքապետ, գրեթե միաժամանակ՝ 1997-1999 թվականներին, ընտրվել է Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովի պատգամավոր։
Վ. Սիրադեղյանը ՀՀՇ կուսակցության անդամ է, 1990-1992 և 1997–2000 ղեկավարել է կուսակցության վարչությունը։ Նրա հայտնի երկերն են՝
• Կիրակի (պատմվածքներ)

• Ծանր լույս (պատմվածքներ)

• Շատ չհամարվի

• Ձեռքդ ետ տար ցավի վրայից

• Գյադաների ժամանակը

• Երկիր Ցպահանջ

Մեսրոպ Մաշտոցը և հայ գրերի գյուտը

378 թվականին Հայաստանը բաժանվեց Հռոմի և Պարսկաստանի միջև, իսկ 428 թվականին վերացավ հայոց թագավորությունը։ Այս իրավիճակում զգացվեց հայերեն գրեր ունենալու պահանջը։ Այդ հարցով մտահոգված էին Վռամշապուհ արքան և Սահակ Պարթևը։ Եվ այդ պատասխանատու գործը նրանք վստահում են Մեսրոպ Մաշտոցին։

Մաշտոցի մասին գրել է նրա աշակերտ Կորյունը, իր «Վարք Մաշտոցի»-ի մեջ։ Մեսրոպ Մաշտոցը ծնվել է 362 թվականին Տարոն գավառի Հացեկաց գյուղում։ Կրթություն ստացել է նախ Տարոնում, ապա Անտիոքում և Էջմիածնում՝ Ներսես Մեծ Վեհափառի մոտ։ Տիրապետել է հունարենին, ասորերենին, պարսկերենին։ 394-395 թվականներին նա ապրել է ճգնավորի կյանքով։ Մեծ գործից առաջ նա մաքրագործվել է։ Այս հարցով նրան օգնում էր Սահակ Պարթևը։ Նրանք միասին հղանում են հայ ժողովրդի համար այբուբեն ստեղծելու գաղափարը։ 405 թվականին Եդեսիայում նա ստեղծում է հայոց այբուբենը։ Տառերը ստեղծելուց անմիջապես հետո նա իր աշակերտների հետ սկսում է թարգմանել «Աստվածաշունչը»։ Ծնվում է հայերեն առաջին նախադասությունը․ «Ճանաչել զիմաստութիւն և զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ․․․»։ Հետո Մաշտոցը սկսում է կրթական գործը։ Ըստ Կորյունի՝ Մաշտոցը ստեղծել է նաև վրացերենի և աղվաներենի տառերը։ Մաշտոցը վախճանվել է 440 թվականին 17-ին։ Թաղված է Օշականում։

Ագաթանգեղոս

Ագաթանգեղոսը համաշխարհային ճանաչման արժանացած պատմիչ է։ Նրանից մեզ հասել է «Պատմություն» գիրքը։ «Պատմության» առաջաբանից մեզ հայտնի է դառնում, որ նա ծնվել է Հռոմում։ Տիրապետել է լատիներենին և հունարենին։ Գիրքը բաղկացած է առաջաբանից և չորս գլուխներից, որոնց մեջ պատմվում է Հայաստանում քրիստոնեության ընդունման մասին։ Պատմվում է Գրիգոր Լուսավորչի, Տրդատ արքայի, Հռիփսիմյան կույսերի մասին։ Ներկայացվում է, թե ինչպես են հալածվել Հռիփսիմյան կույսերը և Գրիգոր Լուսավորիչը, և այսքանից հետո ինչպես է Տրդատը ընդունում քրիստոնեությունը։

Փավստոս Բուզանդ

Փաստերն ապացուցում են, որ Բուզանդն ազգությամբ հայ է, գրել է հայերեն և ապրել է 4-5 դարերում։ Նա գրել է «Հայոց պատմություն» գիրքը։ Բուզանդի գիրքն ընդգրկում է 319-384 թվականների 65 տարվա պատմությունը՝ Տրդատ Մեծի որդի Խոսրով Կոտակից մինչև Հայաստանի առաջին բաժանումը։ Պատմվում է Արշակունի թագավորների՝ Տիրանի, Արշակ Երկրորդի, Պապի, Վարազդատի, Արշակ Երրորդի և Խոսրով Չորրորդի մասին։ Բուզանդի գիրքն սկզբնաղբյուր է ծառայել նաև մեր հետագա պատմավիպասանության համար։

Եղիշե

Եղիշեն հայտնի է «Վարդանի և հայոց պատերազմի մասին» աշխատությամբ։ Գիրքը գրվել է Մամիկոնյան Դավթի երեցի պատվերով։ Ըստ գրքում թողած իր վկայությունների՝ ինքը՝ պատմիչը, մասնակցել է Ավարայրի ճակատամարտին։ Ավարայրի ճակատամարտը տեղի է ունեցել 451 թվականին, իսկ Եղիշեն իր պատմությունն ավարտել է 464 թվականին։ Եղիշեն գրում է, որ ոչ թե մի կողմը հաղթեց և մյուս կողմը պարտվեց, այլ քաջերը քաջերի դեմ ելան, և երկու կողմն էլ պարտվեց։ Եղիշեն ստեղծել է պատմական կերպարներ՝ Վարդան, Վասակ, Հազկերտ Երկրորդ և այլն։

Ղազար Փարպեցի

Ղազար Փարպեցին Ոսկեդարի վերջին պատմիչն է։ Ծնվել է Արագածոտն գավառի Փարպի գյուղում։ Նա հայտնի է «Հայոց պատմություն» և «Թուղթ Վահան Մամիկոնյանին։ Ստախոս աբեղաների մեղադրությունը» գործերով։ Փարպեցին «Հայոց պատմության» առաջին մասում շարադրում է Հայաստանի պատմության 387-428թթ․ իրադարձությունները։ Պատմության երկրորդ մասը նվիրված է Ավարայրի ճակատամարտին, երրորդը՝ 481-484թթ․ Վահանանց պատերազմին։ Նրա շարադրանքը ընդգրկում է շուրջ 100 տարվա պատմություն։

Մովսես Խորենացի

Մովսես Խորենացին 5-րդ դարի հայ մատենագրության ամենանշանավոր դեմքն է․ մեծարվել է «տիեզերահռչակ», «քերթողահայր», «պատմահայր» բնութագրումներով։ Նա գրել է «Հայոց պատմություն»գիրքը, որը ավարտվում է «Ողբ»-ով։ Պատմությունը բաղկացած է երեք գրքից։ Առաջին գիրքը «Հայոց մեծերի ծննդաբանությունը»-ն է, որը ընդգրկում է հայոց պատմությունն ամենասկզբից մինչև Ք․ծ․ա․ 132 թվականը։ Երկրորդ գիրքը՝ «Միջին պատմություն մեր նախնիների», ներկայացնում է հայոց պատմությունը Ք․ծ․ա․132 թվականից մինչև 318 թվականը։ Երրորդ գիրքը՝ «Մեր հայրենիքի պատմության ավարտը», ընդգրկում է 318-428 թթ․ իրադարձությունները։

Գրիգոր Նարեկացի

Ծնվել է 951 թվականին Անձևացյաց գավառում։ Նարեկացուց մեզ հասել է բավականին հարուստ ժառանգություն․ տաղեր՝ մեղեդիներ, գանձեր, հորդորակներ, ներբողներ, թուղթ, մեկնություն և «Մատյան ողբերգության» պոեմը։ Նրա խոսքը լեցուն է քրիստոնեական բազմապիսի խորհրդանշաններով, որոնց ակունքը «Աստվածաշունչ»-ն է։ Նա վախճանվել է 1003 թվականի փետրվարի 27-ին։ Թաղվել է Նարեկա վանքի Սուրբ Սանդուխտ եկեղեցու հարևանությամբ։

Սայաթ-Նովա

Սայաթ-Նովան միջնադարի վերջին բանաստեղծն է։ Ծնվել է Թիֆլիսում։ Նա աշուղ, երգիչ, երաժիշտ էր։ Սայաթ-Նովա նշանակում է Սայաթի թոռ, Որսկանի թոռ, երգի որսորդ։ Տիրապետել է չորս լեզվի՝ հայերեն, վրացերեն, թուրքերեն և պարսկերեն։ Նրա մասին հիշատակել է Գևորգ Ախվերդյանը։ Երբ նա վտարվում է պալատից, որտեղ նա արքունական երգիչ էր, դառնում է Գավառի ծխական քահանա։ Աքսորի ժամանակ նա ամուսնանում է և ունենում է չորս երեխա։

Մխիթար Գոշ

Մխիթար Գոշը հայ առակագիր, մանկավարժ, հոգևորական, հասարակական գործիչ է։ Միջնադարում նրա մասին պատմվել են ավանդություններ, որոնց մեջ նա սրբացվել է։ Մխիթար Գոշը ծնվել է Գանձակում՝ թուրքերի տիրապետության շրջանում։ Սովորել է իր ծննդավայրում։ Չափահաս դառնալով՝ ձեռնադրվել է կուսակրոն քահանա։ Աշակերտել է Հովհաննես Տավուշեցուն և ստացել վարդապետի կոչում։ Մխիթար Գոշից մեզ են հասել մոտ մեկ տասնյակ աշխատություններ։ Նա գրել է աղոթքներ, ճառեր, քարոզներ, մեկնաբանություններ, թղթեր, ժամանակագրություններ և այլն։ Գոշի թողած հսկայական ժառանգության մեջ, սակայն, առանձնանում են նրա «Առակների» ժողովածուն և «Դատաստանագիրքը»։ Նրա առակների նյութը հիմնականում հասարակական և կենցաղային խնդիրներն են, դասակարգերի, դասերի ու խավերի, անհատների փոխհարաբերության հարցերը, որոնք նոր էին հայ գրականության մեջ։ Նրա «Առակների» ժողովածուն պարունակում է 190 առակ, որոնք երեք գլխավոր բաժիններում դասավորված են որոշակի կարգով։ Մխիթար Գոշի առակներն առաջին անգամ հրատարակվել են 1790 թվականին Վենետիկում, թարգմանվել են ֆրանսերեն և ռուսերեն։

Վարդան Այգեկցի

Վարդան Այգեկցին միջնադարյան հայ մատենագիր, առակագիր, քարոզիչ, հասարակական գործիչ է։ Ծնվել է Հայոց Միջագետքի Տլուք գավառի Մարաթա հայաբնակ գյուղում, կրթություն ստացել է ծննդավայրում, ապա՝ Արքայակաղնի վանքում։ Ուսումն ավարտելուց հետո ձեռնադրվել է վարդապետ և զբաղվել քարոզչությամբ։ Այգեկ վանքում գրել է 22 ճառ, խրատական 5 թուղթ, կազմել է «Արմատ հավատո» ժողովածուն։ Իր խրատներով ու քարոզներով Վարդան Այգեկցին պայքարում էր դրամասիրության, գողության, ամբարտավանության, ոխակալության, հարբեցողության, մարդկային այլ արատների դեմ, քարոզում սեր և համերաշխություն։ Նա գրել է ավելի քան 30 առակ։ Ի տարբերություն Մխիթար Գոշի առակների՝ դրանք ներկայացված են առանց որևէ դասակարգման և չունեն բարոյախրատական եզրակացություններ։ 

Առակ

Առակը բարոյախոսական բնույթի գրական ստեղծագործություն է, որտեղ այլաբանության միջոցով ներկայացվում, ծաղրվում և քննադատության են ենթարկվում մարդկանց արատները։ Առակը բաղկացած է 2 մասից՝ սյուժեից և բարոյախոսությունից։ Սյուժեն դեպքերի սեղմ շարադրանքն է, իսկ բարոյախոսությունը՝ առակի վերջում արտահայտված եզրակացությունը։ Առակի հերոսը մարդն է, որի կյանքի, բնավորության հոռի և բացասական գծերը ծաղրվում են այլաբանորեն։ Առակներում կենդանիներն ու բույսերը խոսում են մարդկային լեզվով, աշխատում են, օգնում կամ խանգարում միմյանց։ Առակներում գովաբանվում և խրախուսվում են լավը, բարին, բարոյականությունը, ջանասիրությունը, ազնվությունը, հայրենասիրությունը, ընկերասիրությունը, գեղեցիկը, մարդկայինը և, ընդհակառակը, ծաղրվում ու դատապարտվում են վատը, չարը, տգեղն ու անմարդկայինը, դավաճանությունն ու վախկոտությունը։